Matura z biologii:
10 celów, krok po kroku
Pięć celów to ponad połowa matury
Gdzie są punkty
Dziesięć celów w tej kolejności
Cele idą od działu, który daje najwięcej punktów, więc po pięciu pierwszych masz średnio 31,0 z 60 punktów.
Jak działa organizm człowieka
Punkt jest za dwa ogniwa naraz: za mało hormonów tarczycy oraz słabsze hamowanie wydzielania TSH przez te hormony.
Jak działa organizm człowieka
Ujemne sprzężenie zwrotne działa tak: hormony tarczycy, T3 i T4, hamują przysadkę, która hormonem TSH pobudza tarczycę. Przy niedoborze jodu tarczyca wytwarza za mało T3 i T4, więc przysadka jest słabiej hamowana i wydziela więcej TSH.
Budowa i życie roślin
Punkt jest za dwa pojęcia w jednym łańcuchu: transpiracja obniża potencjał wody w liściach i wytwarza siłę ssącą, która podciąga wodę w łodydze.
Budowa i życie roślin
Transpiracja to parowanie wody z liści. Liść traci wodę, więc spada w nim potencjał wody, a woda zawsze płynie tam, gdzie ten potencjał jest niższy. Dlatego powstaje siła ssąca, która podciąga słup wody w naczyniach łodygi.
Krzyżówki i dziedziczenie cech
Punkty idą schodkami: 1 za genotypy rodziców, 2 za genotypy i krzyżówkę, 3 za to wszystko i prawdopodobieństwo.
Krzyżówki i dziedziczenie cech
Chory syn dostał chromosom X od matki, więc zdrowa matka jest nosicielką XH Xh, a zdrowy ojciec ma XH Y. Krzyżówka daje cztery równie prawdopodobne genotypy dzieci, a chore jest tylko Xh Y, czyli 25% wszystkich dzieci.
Oddychanie, fotosynteza i enzymy
Każdy z dwóch członów to osobny punkt: dużo CO2 przy RuBisCO za pierwszy, mało O2 przy RuBisCO za drugi.
Oddychanie, fotosynteza i enzymy
RuBisCO to enzym, o którego miejsce aktywne konkurują CO2 i O2. Dwuetapowe wiązanie zagęszcza CO2 w komórkach pochwy okołowiązkowej, gdzie działa RuBisCO, a brak PS II, czyli fotosystemu rozkładającego wodę, sprawia, że nie powstaje tam tlen. Dlatego RuBisCO przyłącza CO2, a nie O2.
Budowa i praca komórki
Punkt jest za syntezę białek na eksport w siateczce szorstkiej oraz ich modyfikację w aparacie Golgiego; samo „sortowanie” w aparacie Golgiego klucz odrzuca.
Budowa i praca komórki
Siateczka szorstka ma na błonach rybosomy, czyli miejsca, w których powstają białka. Najpierw na rybosomach siateczki szorstkiej powstaje białko na eksport, potem pęcherzyk przenosi je do aparatu Golgiego, a tam białko jest modyfikowane i pakowane do wydzielenia.
Doświadczenie: próby, zmienne, wnioski
Każdy poprawnie wypełniony wiersz tabeli to 1 punkt: B i C dla pierwszej hipotezy, A i B dla drugiej.
Doświadczenie: próby, zmienne, wnioski
Porównujesz dwa poletka, które różnią się tylko badanym czynnikiem. Hipoteza 1 dotyczy wpływu krzewów na rośliny jednoroczne, więc porównujesz rośliny jednoroczne z krzewami i bez nich: B i C. Hipoteza 2 dotyczy wpływu roślin jednorocznych na krzewy, więc krzewy z nimi i bez nich: A i B.
Organizmy i ich środowisko
Każdy z dwóch różnych argumentów to osobny punkt: to samo siedlisko oraz to samo główne źródło energii, czyli glukoza.
Organizmy i ich środowisko
Nisza ekologiczna to wszystko, z czego gatunek korzysta: miejsce życia, pokarm, warunki. Pokrywanie się nisz wykazujesz dwiema wspólnymi cechami z tekstu: obie grupy żyją na owocach winorośli i obie czerpią energię z glukozy. Kwas mlekowy to wpływ bakterii na drożdże, a nie wspólna cecha niszy.
Od genu do białka
Trzy dobre nawiasy to 2 punkty, dwa dobre to 1 punkt, a jeden albo żaden to 0.
Od genu do białka
Jeden nukleotyd zamieniony na inny, bez zmiany długości sekwencji, to substytucja. Trójka GTG na nici kodującej to kodon GUG w mRNA, a według tabeli kodu genetycznego GUG oznacza walinę. Chromosom 11 to autosom, czyli nie chromosom płci, więc choroba nie jest sprzężona z płcią.
Białka, cukry i tłuszcze
Punkt jest za rozstrzygnięcie „trzeciorzędową” razem z uzasadnieniem, że mostki powstają w obrębie jednego łańcucha polipeptydowego.
Białka, cukry i tłuszcze
Struktura trzeciorzędowa to zwinięcie jednego łańcucha, a czwartorzędowa to połączenie kilku łańcuchów. Mostek disiarczkowy to wiązanie między dwiema resztami cysteiny. Rybonukleaza ma jeden łańcuch, więc mostki łączą części tego samego łańcucha i stabilizują strukturę trzeciorzędową.
Dobór naturalny i ewolucja
Punkt jest za przewagę osobników podobnych do wargatka, w zdobywaniu pokarmu albo unikaniu drapieżników, i za większą szansę przeżycia i rozrodu.
Dobór naturalny i ewolucja
Dobór naturalny działa na różnice, które już są w populacji. Osobniki bardziej podobne do wargatka łatwiej zdobywały pokarm i rzadziej były atakowane, więc częściej przeżywały i miały więcej potomstwa, a podobny wygląd utrwalał się w kolejnych pokoleniach.
Krzyżówka genetyczna: trzy rzeczy na kartce
Egzaminator chce zobaczyć genotypy rodziców, zapis krzyżówki i wynik. Klucz zwykle przyznaje punkty schodkami: najpierw za genotypy, potem za krzyżówkę, na końcu za wynik.
Fenotyp to widoczna cecha, a genotyp to zapis alleli, czyli wariantów genu. Grupa O to zawsze ii, a grupa AB to zawsze IA IB, bo oba allele ujawniają się naraz.
Gameta to komórka rozrodcza z jednym allelem z każdej pary. Matka IA IB daje gamety IA oraz IB, a ojciec ii daje tylko gamety i.
To tabela z gametami matki i ojca, a w jej polach są genotypy dzieci. Tu wychodzą genotypy IA i oraz IB i, czyli grupa A albo B.
Wynik to ułamek albo procent dla grupy z pytania: wszystkich dzieci, synów albo córek. Tu grupa AB jest w 0 polach z 4, czyli 0%.
Genotypy rodziców: matka IA IB, ojciec ii, bo grupa O ujawnia się tylko u homozygoty recesywnej.
Gamety: matka daje IA albo IB, a ojciec zawsze i.
Krzyżówka: dzieci mają genotyp IA i albo IB i, każdy z prawdopodobieństwem 50%.
Grupy krwi dzieci to A albo B, więc prawdopodobieństwo grupy AB wynosi 0%.
Krzyżówka genetyczna: trzy rzeczy na kartce
Doświadczenie: zmienne, kontrola, wniosek
Zadania z doświadczeniem sprawdzają zawsze to samo: co badacz zmienia, co mierzy, co wyklucza próba kontrolna i jaki jest wniosek. Uczysz się tego raz i używasz w każdym dziale.
Zmienna niezależna to to, co badacz zmienia, a zależna to to, co mierzy. Obie odczytujesz z opisu, tu: sparzenie kiwi i tężenie galaretki.
Próba kontrolna różni się od badawczej tylko badanym czynnikiem. Badasz sparzenie, więc kontrolą jest galaretka ze świeżym kiwi, a nie galaretka bez kiwi.
Wniosek mówi, jak jedna rzecz zmienia drugą: hamuje, przyspiesza, im więcej, tym mniej. Opis liczb z wykresu to obserwacja i dostaje 0.
Hipotezę oceniasz wynikami obu prób naraz. Jeśli galaretka ze sparzonym kiwi tężeje, a ze świeżym nie, to sparzenie niszczy enzym z kiwi.
Badany czynnik to sparzenie kiwi, więc tylko tym mogą się różnić dwie szklanki z galaretką.
Próba badawcza: galaretka z rozdrobnionym kiwi sparzonym wrzącą wodą.
Próba kontrolna: galaretka ze świeżym, niesparzonym kiwi, a nie galaretka bez kiwi.
Odczyt wyników: po pewnym czasie porównujesz, w której szklance galaretka stężała.
Doświadczenie: zmienne, kontrola, wniosek
Osmoza i potencjał wody
Osmoza wraca co roku w innym przebraniu: komórka w słonej wodzie, korzeń w nawozie, krwinka w wodzie destylowanej. Odpowiedź zawsze składa się z tych samych czterech ogniw.
Osmoza to przepływ wody przez błonę do roztworu o większym stężeniu substancji rozpuszczonych. Roztwór hipertoniczny ma więcej rozpuszczonych cząsteczek niż wnętrze komórki, a hipotoniczny mniej.
Nasycony roztwór soli jest hipertoniczny, więc woda wypływa z komórki. W wodzie destylowanej, czyli w roztworze hipotonicznym, woda wpływa do środka.
Protoplast to żywa część komórki wewnątrz ściany. Gdy woda wypływa, protoplast kurczy się i odstaje od ściany komórkowej, a to jest plazmoliza.
Żeby komórki wróciły do dawnego wyglądu, umieszczasz je w wodzie, czyli w roztworze hipotonicznym. Zapis „usunąć sól” nie mówi, co ma zrobić woda.
Opis: na fotografii 2. protoplasty skurczyły się i odstają od ścian komórkowych, czyli zaszła plazmoliza.
Przyczyna: nasycony roztwór NaCl jest hipertoniczny wobec soku komórkowego.
Mechanizm: woda na drodze osmozy wypływa z komórek do roztworu.
Skutek: objętość protoplastów maleje, więc odrywają się od sztywnej ściany komórkowej.
Osmoza i potencjał wody
Wyjaśnij, dlaczego: od przyczyny do skutku
Egzaminator nie pyta, co wiesz o temacie, tylko o drogę: co się zmieniło, co przez to zachodzi w organizmie i jaki jest skutek. To polecenie daje średnio 11,6 punktu na maturze.
Pierwsze zdanie wskazuje różnicę z treści zadania. W zadaniu o FADH2 i NADH to wejście elektronów przez kompleks II, a nie przez kompleks I.
Mechanizm to ogniwo, za które jest punkt. Kompleks II nie pompuje protonów, więc maleje gradient protonowy, czyli różnica stężeń protonów po obu stronach błony.
Łączysz trzy części słowami „więc” i „dlatego”, żeby było widać, że jedna wynika z drugiej. Trzy fakty obok siebie to opis, a nie wyjaśnienie.
Ostatnie słowa odpowiedzi powtarzają pytanie. Pytają, dlaczego powstaje mniej ATP, więc kończysz słowami powstaje mniej ATP.
Wyjaśnij, dlaczego: od przyczyny do skutku
Uzasadnij na podstawie danych z zadania
Egzaminator ocenia werdykt, czyli krótką odpowiedź, razem z powodem, a powód ma pochodzić z arkusza: z rysunku, wykresu albo tekstu. To polecenie daje średnio 7,1 punktu na maturze.
Pierwsze słowo to rozstrzygnięcie: tak, nie albo nazwa, na przykład tętnice. Egzaminator ocenia je razem z powodem, więc ma je widzieć od razu.
Dowód to coś, co da się wskazać palcem: strzałka na schemacie, liczba z wykresu, zdanie z tekstu. Wiedza spoza zadania nie jest dowodem.
Piszesz werdykt, słowo „bo”, dowód, a na końcu co z tego wynika. Przy porównaniu podajesz obie strony tej samej cechy.
Doświadczenie: próba kontrolna i wniosek
Egzaminator sprawdza, po co jest każda próba i co wynik naprawdę udowadnia. To polecenie daje średnio 3,1 punktu na maturze.
Zmienna niezależna to to, co badacz zmienia, a zależna to to, co mierzy. Tu zmieniano obecność jaszczurki przy bańce, a mierzono ciśnienie tlenu w bańce.
Próba kontrolna to ta sama sytuacja bez badanego czynnika. Bańka ze strzykawki wyklucza, że tlen ubywa sam, na przykład rozpuszczając się w wodzie.
Ocena hipotezy wymaga obu wyników naraz: w badawczej tlen spada, w kontrolnej jest prawie stały. Jedna próba to połowa dowodu i 0 punktów.
Wniosek mówi, co od czego zależy i w którą stronę: tlen z bańki pobiera jaszczurka. Opis jednego wykresu to obserwacja, a nie wniosek.
Doświadczenie: próba kontrolna i wniosek
Sformułowania, za które klucz nie daje punktu
Sformułowania, za które klucz nie daje punktu
Sformułowania, za które klucz nie daje punktu
Sformułowania, za które klucz nie daje punktu
Sześć zasad na każde zadanie
„Wyjaśnij”: przyczyna, mechanizm i skutek w jednym łańcuchuPunkt jest za środkowe ogniwo, czyli nazwany proces: protony, gradient, osmoza, hormon.
„Uzasadnij”: werdykt, „bo” i dowód z arkuszaDowód to liczba z wykresu, element rysunku albo zdanie z tekstu, a nie podręcznik.
Kontrola różni się od próby badawczej jednym czynnikiemPiszesz, co konkretnie wyklucza, bo „służy do porównania” nie daje punktu.
„Podaj nazwę”: pełna i dokładnaKlucz daje punkt za „tyroksynę”, a „tyroninę” odrzuca, bo tyronina nie zawiera jodu.
Prawda czy fałsz: każde zdanie sprawdzasz osobnoJeden błąd zabiera punkt: przy dwóch zdaniach zostaje 0, przy trzech 1 z 2.
Wniosek to zależność z kierunkiem, nie opis liczbNa przykład: im dłużej nasiona są przechowywane, tym słabiej kiełkują.
Nie wszystko waży tyle samo
Fizjologia daje średnio 13,1 pkt, ochrona przyrody 1,9 pkt: 7 razy mniej.
Polecenie „wyjaśnij” daje średnio 11,6 pkt, „zaplanuj doświadczenie” 1,0 pkt.
Pierwsze pięć celów daje 31,0 pkt, pozostałe dziesięć działów 29,0 pkt.
Plan nauki w pięciu krokach
HomeEndpierwszy / ostatni
Fpełny ekran · ?ta ściąga
klik: prawa połowa dalej, lewa wstecz