Matura z biologii: 10 celów, krok po kroku

Na rysunku są naczynia krwionośne oznaczone literą X. Masz rozstrzygnąć, czy to żyły, czy tętnice, i uzasadnić.

Wielu uczniów pisze „tętnice, bo płynie nimi krew utlenowana”. To brzmi dobrze, ale jest nieprawdą w ogóle: tętnice płucne wyprowadzają z serca krew odtlenowaną, a żyły płucne przynoszą do serca krew utlenowaną. Klucz wprost zaznacza, że nie uznaje uzasadnienia przez natlenowanie krwi.

Tętnicę definiuje kierunek przepływu: to naczynie, które wyprowadza krew z serca. Żyła to naczynie, które przynosi krew do serca. Odpowiedź za punkt brzmi: „tętnice, bo wyprowadzają krew z komory serca”.

Masz podać nazwę ludzkiego hormonu, który zawiera jod.

„Tyronina” brzmi jak prawie to samo co „tyroksyna”, ale to inny związek: tyronina to aminokwasowy szkielet bez jodu. Kalcytonina też odpada, bo jest hormonem tarczycy, ale peptydowym, bez jodu. Egzaminator sprawdza dokładną nazwę, a nie skojarzenie z tarczycą.

Tyroksyna (T4) albo trijodotyronina (T3). Liczba w nazwie mówi, ile atomów jodu ma cząsteczka: cztery albo trzy.

Masz wyjaśnić, w jaki sposób żółć pomaga w trawieniu tłuszczów przez enzymy.

„Żółć trawi tłuszcze” to błąd, bo żółć nie zawiera żadnego enzymu i niczego nie trawi. Samo „żółć emulguje tłuszcze” też nie wystarcza, bo pytanie brzmi „jak wspomaga enzymatyczny rozkład”, a więc trzeba powiedzieć, co z tej emulgacji wynika dla enzymu.

Sole żółciowe rozbijają duże krople tłuszczu na drobne kropelki (to jest emulgacja), więc powierzchnia kontaktu lipazy z tłuszczem jest większa i enzym pracuje szybciej. Dwa ogniwa: emulgacja i jej skutek dla lipazy. Klucz uznaje też inne drogi, na przykład że zasadowa żółć zapewnia lipazie właściwe pH. Nie uznaje za to rozbijania tłuszczu „na cząsteczki”, bo emulgacja daje tylko drobne kropelki.

Masz podać funkcję hemoglobiny w erytrocytach inną niż przenoszenie tlenu.

„Nadaje krwi barwę” to fakt, ale nie funkcja fizjologiczna. „Magazynuje żelazo” to nieprawda: żelazo magazynuje ferrytyna, a przenosi je we krwi transferyna. Hemoglobina ma żelazo wbudowane, żeby wiązać tlen. Klucz wprost nie uznaje odpowiedzi o magazynowaniu ani transporcie żelaza.

Hemoglobina transportuje dwutlenek węgla, wiąże jony H⁺ i przez to działa jak bufor, czyli pomaga utrzymać stałe pH krwi. Wystarczy jedna z tych funkcji, byle nazwana konkretnie.

Pytanie, dlaczego przetoczenie koncentratu krwinek czerwonych grupy 0 może zaszkodzić osobie z grupą B.

„Grupa 0 to uniwersalny dawca” to hasło z podstawówki, które tu prowadzi w złą stronę. Pytanie jest właśnie o to, dlaczego ten „uniwersalny dawca” może zaszkodzić. Odpowiedź o samych krwinkach dawcy niczego nie wyjaśnia, bo krwinki grupy 0 nie mają antygenów A ani B i nie szkodzą.

W koncentracie zostaje trochę osocza dawcy. Osocze osoby z grupą 0 zawiera przeciwciała anty-A i anty-B. Przeciwciała anty-B łączą się z antygenem B na krwinkach biorcy i zlepiają je (aglutynacja). Trzy ogniwa: osocze, przeciwciała, zlepianie krwinek biorcy.

Osoba ma niesprawną akwaporynę, czyli białko tworzące kanał dla wody w kanaliku nerki. Masz napisać, czy moczu będzie więcej, czy mniej, i uzasadnić.

„Nerki źle działają” to ogólnik, który pasuje do każdej choroby nerek i nie mówi nic o akwaporynie. Sam kierunek („więcej moczu”) bez mechanizmu też dostaje 0, bo polecenie każe uzasadnić funkcją akwaporyny.

Akwaporyna tworzy kanały, przez które woda wraca z moczu pierwotnego do krwi (to resorpcja zwrotna). Bez sprawnych kanałów woda nie wraca, zostaje w moczu, więc moczu jest więcej. Kierunek plus mechanizm.

Na mikrofotografii widać tkankę z wierzchołka korzenia. Masz napisać jej pełną nazwę.

„Tkanka twórcza” to nazwa całej grupy tkanek. Polecenie mówi „pełną nazwę”, więc egzaminator chce wiedzieć, która to tkanka twórcza. Nazwa niepełna dostaje 0, nawet jeśli jest prawdziwa.

Tkanka twórcza pierwotna, czyli merystem wierzchołkowy korzenia. Słowo „pierwotna” albo „wierzchołkowy” jest tu obowiązkowe.

Na rysunku siewki buka struktura X to pierwsze liście po wykiełkowaniu. Masz podać nazwę i funkcję.

„Listki zarodkowe” to przekręcony termin i klucz wprost go nie uznaje. „Liście” to za mało, bo to nie są liście właściwe. Sama nazwa bez funkcji też daje 0, bo polecenie ma dwie części.

Liścienie (liście zarodkowe). Funkcja: odżywianie siewki, czyli gromadzą substancje zapasowe albo prowadzą fotosyntezę, zanim wyrosną liście właściwe.

Korzeń wygina się w dół. Masz podać nazwę strefy korzenia, w której zachodzi wzrost powodujący to wygięcie.

„Strefa wzrostu” jest za ogólna, bo cały wierzchołek korzenia rośnie. „Stożek wzrostu” i „strefa podziałów” to miejsce, gdzie komórki się dzielą, a nie wydłużają. Wygięcie powstaje tam, gdzie komórki rosną na długość, po jednej stronie szybciej niż po drugiej.

Strefa wydłużania (elongacyjna, wzrostu na długość). Klucz uznaje też „strefa wzrostu na długość”, ale nie samo „strefa wzrostu”.

Goryczka wiosenna to niewielka roślina z dużymi, intensywnie niebieskimi kwiatami, zapylana przez motyle i trzmiele. Masz wykazać, że produkcja barwnika w kwiatach opłaca się roślinie, choć kosztuje ją energię.

Kusi odpowiedź „barwne kwiaty przywabiają owady”. To prawda, ale polecenie każe wykazać korzyść dla rośliny, a z tego zdania korzyść nie wynika. Klucz wprost nie uznaje odpowiedzi o samym przywabianiu zwierząt.

Barwa przywabia owady zapylające, a korzyścią dla goryczki jest zapylenie, czyli szansa na wydanie nasion. Dwa ogniwa: kogo barwa przywabia i co roślina z tego ma.

Masz wyjaśnić, jak parowanie wody z liści powoduje, że woda płynie w górę łodygi.

„Liście parują, więc woda płynie w górę” powtarza treść pytania innymi słowami. Nie ma tu mechanizmu: nie wiadomo, co łączy parowanie z ruchem wody kilkadziesiąt centymetrów niżej. Takie zdanie dostaje 0.

Transpiracja obniża potencjał wody w komórkach liścia, więc woda przechodzi z naczyń do tych komórek. W naczyniach powstaje podciśnienie, czyli siła ssąca, która podciąga cały słup wody z łodygi. Egzaminator szuka słów: potencjał wody albo siła ssąca.

Na mikrofotografii przekroju liścia ligustru masz nazwać dwie tkanki: 1 to warstwa tuż pod górną skórką, 2 to środek wiązki przewodzącej.

„Miękisz” to nazwa całej grupy tkanek. Pod górną skórką leży konkretny rodzaj miękiszu, o wydłużonych, ciasno ułożonych komórkach. Nazwa ogólna dostaje 0, a pomylenie z miękiszem gąbczastym (luźne komórki niżej) też.

Tkanka 1 to miękisz palisadowy. Klucz uznaje też „miękisz asymilacyjny” i „chlorenchyma”. Tkanka 2 w środku wiązki to drewno (ksylem). Obie nazwy muszą być poprawne, jedna poprawna daje 0.

Zadanie o hemofilii: masz podać genotypy rodziców, zapisać krzyżówkę i policzyć prawdopodobieństwo chorego dziecka.

Zapis „Hh × Hh” traktuje hemofilię jak zwykłą cechę autosomalną. Hemofilia jest sprzężona z płcią: gen leży na chromosomie X. Bez X i Y krzyżówka daje złe genotypy i zły wynik, więc przepadają wszystkie punkty.

Matka X^H X^h, ojciec X^H Y. Krzyżówka daje cztery genotypy: X^H X^H, X^H X^h, X^H Y, X^h Y. Chory to X^h Y, czyli 1 z 4 dzieci: 25% wszystkich dzieci (a 50% synów).

Masz wyjaśnić, dlaczego wśród mężczyzn nie ma zdrowych nosicieli pewnej choroby recesywnej sprzężonej z X.

„Bo mężczyźni chorują częściej” to skutek, nie wyjaśnienie. Samo „mężczyźni mają XY” też nie wystarcza, bo nie mówi, dlaczego z tego wynika brak nosicieli.

Gen leży na chromosomie X. Mężczyzna ma tylko jeden chromosom X, więc nie ma drugiego allelu, który mógłby zamaskować allel recesywny. Każdy mężczyzna z tym allelem choruje, więc nie może być bezobjawowym nosicielem.

Masz wpisać, jakie allele znajdą się w jądrze i w mitochondrium zygoty po połączeniu plemnika i komórki jajowej.

Wpisanie w mitochondrium alleli od obojga rodziców (np. Gg) zakłada, że zygota dziedziczy mitochondria także po plemniku. Tak nie jest: mitochondria zygoty pochodzą z komórki jajowej. Cały punkt przepada, bo oba pola muszą być poprawne.

Jądro: po jednym allelu od każdego rodzica (Aa). Mitochondrium: tylko allel matki (G), bo mitochondria zygota dostaje z komórki jajowej. To jest dziedziczenie matczyne.

Masz wyjaśnić, dlaczego utlenienie FADH₂ daje mniej ATP niż utlenienie NADH.

„Bo FADH₂ ma mniej energii” to skrót, który pomija cały mechanizm. „Energia się wytwarza” to błąd fizyczny: energia nie powstaje, tylko jest uwalniana albo przekształcana. Sama liczba ATP też nie jest wyjaśnieniem.

Elektrony z FADH₂ wchodzą do łańcucha przez kompleks II, który nie pompuje protonów, więc omijają kompleks I. Do przestrzeni międzybłonowej trafia mniej protonów, gradient jest mniejszy, przez syntazę ATP przepływa mniej protonów i powstaje mniej ATP.

Masz wyjaśnić, jak okrzemki (jednokomórkowe glony) natleniają wodę, odnosząc się do ich budowy i metabolizmu.

„Produkują tlen” to skutek bez procesu i bez budowy. Polecenie wymaga dwóch rzeczy: elementu budowy komórki i nazwy procesu. Odpowiedź, w której brakuje któregoś, dostaje 0.

Okrzemki mają chloroplasty (budowa), w których zachodzi fotosynteza (proces). Jednym z jej produktów jest tlen, który przechodzi do wody.

Masz wykazać, że kompleks dehydrogenazy pirogronianowej jest konieczny, żeby połączyć glikolizę z cyklem Krebsa.

„Reszta acetylowa” to fragment cząsteczki, nie metabolit. Klucz wymaga nazw obu związków: tego, który kończy glikolizę, i tego, który zaczyna cykl Krebsa. Bez tych dwóch nazw wykazanie jest puste.

Produktem glikolizy jest pirogronian, a substratem cyklu Krebsa jest acetylo-CoA. Pirogronian nie wchodzi do cyklu bezpośrednio: dopiero kompleks dehydrogenazy pirogronianowej przekształca go w acetylo-CoA.

Ssak chory na biegunkę rotawirusową traci z kałem niestrawione składniki pokarmu, więc ma mniej dostępnej glukozy, i obniża tempo metabolizmu. Masz wyjaśnić, dlaczego to zwiększa jego szanse przeżycia.

„Organizm oszczędza energię” to ogólnik, który nie odpowiada na pytanie o glukozę. Egzaminator chce zobaczyć, co konkretnie jest oszczędzane i jak to się ma do problemu z niskim cukrem.

Wolniejszy metabolizm to mniejsze zapotrzebowanie na energię: wolniejsze oddychanie komórkowe i mniejsze zużycie ATP. Organizm zużywa mniej glukozy, więc jej mały zapas starcza na dłużej.

Komórki na dwóch zdjęciach: przed i po umieszczeniu w stężonym roztworze soli. Masz opisać zmianę i wyjaśnić mechanizm.

„Komórka się skurczyła” nie opisuje tego, co widać: komórka roślinna ma sztywną ścianę i nie kurczy się cała. Bez słów osmoza i hipertoniczny nie ma też mechanizmu.

Opis: protoplast (żywa część komórki wewnątrz ściany) obkurczył się i odstał od ściany komórkowej, czyli zaszła plazmoliza. Mechanizm: roztwór soli jest hipertoniczny wobec wnętrza komórki, więc woda na drodze osmozy wypłynęła z komórki.

Masz napisać, co zrobić, żeby komórki po plazmolizie znów wyglądały normalnie.

„Usunąć sól” nie mówi, co ma się stać z wodą. Klucz chce wskazania środowiska, do którego trzeba przenieść komórki, a nie usunięcia czegoś.

Umieścić komórki w roztworze hipotonicznym, na przykład zalać preparat wodą. Woda wniknie z powrotem do komórek i protoplasty przylgną do ścian.

Tabela z określeniami opisującymi wypływ wody z komórki. Masz wybrać, co dzieje się z potencjałem osmotycznym, gdy sok komórkowy się zagęszcza.

Instynkt podpowiada: więcej soli, więc potencjał „rośnie”. Ale potencjał osmotyczny jest liczbą ujemną, a im więcej rozpuszczonych cząsteczek, tym jest bardziej ujemny, czyli spada.

Gdy sok komórkowy się zagęszcza, potencjał osmotyczny spada (staje się bardziej ujemny). Rośnie stężenie, nie potencjał.

Enzym RuBisCO ma dwie podjednostki: jedną kodowaną w chloroplaście, drugą w jądrze. Masz wyjaśnić, w czym to dowodzi półautonomii chloroplastu.

„Chloroplast ma własne DNA, więc jest autonomiczny” pokazuje tylko jedną stronę. Półautonomia to dwie strony naraz: własny genom i zależność od jądra. Bez drugiej strony dowód jest niepełny.

Chloroplast sam wytwarza duże podjednostki RuBisCO z własnego genu, ale małe podjednostki koduje gen jądrowy i są one importowane do chloroplastu. Chloroplast ma więc własne DNA, a jednocześnie zależy od jądra.

Jaszczurka oddycha pod wodą z bańki powietrza na głowie. Wykres I pokazuje spadek tlenu w tej bańce, wykres II to pomiar w bańce bez zwierzęcia. Masz napisać, po co była ta druga bańka.

„Próba kontrolna służy do porównania” jest prawdą o każdej kontroli na świecie, więc nie mówi nic o tym doświadczeniu. Punkt jest za to, co konkretnie ta kontrola wyklucza.

Kontrola wykluczyła, że tlen ubywa z bańki sam z siebie, na przykład przenikając do wody. Skoro w bańce bez jaszczurki tlen się nie zmienia, to spadek w bańce z jaszczurką pochodzi z oddychania zwierzęcia.

Doświadczenie sprawdzało, czy auksyny z młodych liści jabłoni wpływają na rozwój strefy odcinającej (miejsca, gdzie liść odpada). Masz sformułować wniosek.

„Auksyny wpływają na strefę odcinającą” nie mówi, jak wpływają. Wniosek bez kierunku dostaje 0, tak samo jak opis przebiegu doświadczenia.

Auksyny wytwarzane przez młode liście hamują rozwój strefy odcinającej. Słowo „hamują” to cały punkt.

Myszom zakażonym wirusem podano niebieski barwnik do krwi. Mózg zabarwił się na niebiesko. Masz sformułować wniosek o szczelności naczyń mózgu.

„Mózg zabarwił się na niebiesko” to obserwacja, czyli to, co widać. Pytanie było o wniosek, czyli o to, co z tego wynika. Powtórzenie obserwacji dostaje 0.

Infekcja wirusem rozszczelnia naczynia włosowate mózgu: bariera krew–mózg przestaje być szczelna i przepuszcza barwnik.

Przed właściwym doświadczeniem wszystkie rośliny trzymano dwa miesiące w takich samych warunkach. Masz napisać, po co.

„Żeby rośliny się przyzwyczaiły” to odpowiedź z życia codziennego, nie z metodologii. Egzaminator chce celu badawczego: co ten etap daje wynikom.

Żeby wszystkie rośliny miały podobny stan wyjściowy (na przykład podobną zawartość chlorofilu) i żeby wykluczyć wpływ wcześniejszych, różnych warunków na wynik doświadczenia.

Wykres pokazuje, jaki procent nasion buka kiełkuje po 0, 8, 11 i 17 latach przechowywania. Masz sformułować wniosek o żywotności nasion.

„Świeże nasiona kiełkowały w około 92%, a po 17 latach w około 18%” to odczyt słupków, czyli obserwacja. Wniosek musi łączyć dwie zmienne w jedną zależność, a nie wymieniać liczby. Klucz wprost nie uznaje odpowiedzi, które tylko opisują wyniki.

Im dłużej nasiona są przechowywane, tym mniej z nich kiełkuje. Można też: nasiona nadają się do siewu tylko w początkowym okresie przechowywania.

Masz odczytać z wykresu temperaturę, w której zwierzę jest najbardziej aktywne.

„23” bez jednostki dostaje 0, mimo że liczba jest dobra. Klucz wprost tego wymaga. To najtańszy punkt do stracenia na całej maturze.

Około 23 °C. Klucz uznaje też przedział między 20 °C a 25 °C, ale zawsze z jednostką.

Bakterie Rhizobium żyją w brodawkach korzeni roślin bobowatych. Masz nazwać typ tej zależności i uzasadnić korzyściami obu stron.

„Symbioza” to pojęcie zbiorcze: obejmuje mutualizm, komensalizm, a w niektórych ujęciach nawet pasożytnictwo. Polecenie pyta o typ zależności, więc nazwa zbiorcza nie wystarcza. Opisanie korzyści tylko jednej strony też daje 0.

Mutualizm. Roślina dostaje od bakterii przyswajalne związki azotu, a bakterie dostają od rośliny związki organiczne z fotosyntezy i miejsce do życia.

Na stanowiskach rzadkiego storczyka usuwa się drzewa i krzewy. Masz uzasadnić, dlaczego to zwiększa liczebność storczyka.

„Lepsze warunki” nie nazywa żadnego czynnika. Egzaminator sprawdza, czy wiesz, o co konkurują rośliny na tym stanowisku.

Usunięcie drzew i krzewów ogranicza konkurencję o światło i o miejsce. Storczyk jest światłolubny, więc bez zacienienia ma warunki do wzrostu i rozmnażania.

Masz ocenić zdanie o niszy ekologicznej krewetki i uzasadnić, odwołując się do definicji niszy podstawowej.

Utożsamienie niszy z miejscem, w którym gatunek występuje, to częsty błąd. Klucz wprost nie uznaje też uzasadnień, które nazywają ten obszar siedliskiem albo niszą zrealizowaną: trzeba napisać, że to zasięg geograficzny, a nie nisza.

Nisza podstawowa to zbiór warunków środowiskowych (temperatura, zasolenie, pokarm), w których gatunek może żyć i się rozmnażać. To nie jest obszar na mapie.

Masz zapisać sekwencje mRNA kodujące podany fragment białka.

Litera T w mRNA to błąd, bo w RNA zamiast tyminy jest uracyl. Zapis w odwrotnym kierunku, od 3′ do 5′, klucz uznaje tylko wtedy, gdy oba końce są oznaczone.

5′ AUG UGG UUU UGG 3′ oraz 5′ AUG UGG UUC UGG 3′. Litera U zamiast T i kierunek od 5′ do 3′. Klucz uznaje ten zapis także bez oznaczeń końców, ale z nimi jesteś bezpieczny.

Masz podać sekwencję aminokwasów kodowaną przez pierwszy ekson, od końca aminowego do karboksylowego.

Odwrócona kolejność bez oznaczonych końców albo końce oznaczone jak w DNA (5′ i 3′) dają 0, nawet jeśli wszystkie aminokwasy są dobre. Białko ma kierunek i egzaminator sprawdza, czy go znasz.

N-Met-Pro-Ala-Cys-C. Metionina na końcu aminowym (N), cysteina na karboksylowym (C). Klucz uznaje też zapis bez oznaczeń, byle w tej kolejności.

Masz napisać, jaką funkcję pełni ramię akceptorowe, a jaką antykodon w cząsteczce tRNA.

„Antykodon umożliwia odczytanie informacji genetycznej” jest za ogólne. Klucz wprost tego nie uznaje, bo nie mówi, z czym i jak antykodon się łączy.

Ramię akceptorowe przyłącza właściwy aminokwas. Antykodon łączy się komplementarnie z kodonem w mRNA.

Enzym separaza rozcina białko. Masz podać nazwę wiązania, które hydrolizuje.

„Wiązanie kowalencyjne” jest prawdą, ale za ogólną: wiązanie peptydowe też jest kowalencyjne, tak jak setki innych. Klucz wprost nie uznaje odpowiedzi zbyt ogólnej.

Wiązanie peptydowe (amidowe), czyli to, które łączy aminokwasy w białku.

Tabela ma dwa wiersze. W pierwszym są białka i brakuje monomeru i wiązania. W drugim podano monomer (monosacharyd) i funkcję (zapasowa), a brakuje grupy związków i wiązania. Masz uzupełnić puste komórki.

„Cukry” to za szeroka grupa, bo glukoza też jest cukrem, a nie ma wiązań glikozydowych. Komórka tabeli pyta o grupę związków zbudowanych z monosacharydów. Klucz wprost nie uznaje „cukry”, „sacharydy” ani „węglowodany”.

Cukry złożone (polisacharydy), wiązanie glikozydowe. Dla białek: aminokwas, wiązanie peptydowe.

Masz podać nazwę odczynnika, który barwi ziarna skrobi na granatowo.

„Jod” albo „jodek potasu” to składniki, nie odczynnik. Sam jodek potasu niczego nie barwi. Odczynniki na cukry redukujące (Benedicta, Fehlinga) też odpadają, bo skrobia nie jest cukrem redukującym.

Płyn Lugola, czyli roztwór jodu w jodku potasu. Klucz dopuszcza też jodynę.

Lek najpierw leczy gruźlicę, a potem choroba wraca. Masz to wyjaśnić mechanizmem doboru naturalnego.

„Bakterie wytworzyły oporność pod wpływem antybiotyku” to ujęcie lamarkowskie: zakłada, że organizm zmienia się, bo tego potrzebuje. Dobór naturalny działa inaczej: wybiera spośród tego, co już jest.

W populacji bakterii jeszcze przed leczeniem są nieliczne komórki oporne (z mutacji). Lek zabija wrażliwe, więc objawy ustępują. Oporne przeżywają, namnażają się i przekazują oporność potomstwu, więc choroba wraca.

Ryba aspidont wygląda jak inna ryba, czyściciel. Masz wyjaśnić, jak doszło do utrwalenia tego wyglądu przez dobór naturalny.

„Aspidont upodobnił się do czyściciela, żeby łatwiej zdobywać pokarm” zakłada zamiar organizmu. Ewolucja nie ma celu. Pominięcie rozrodu (przekazania cechy potomstwu) też obniża odpowiedź do 0, bo bez rozrodu cecha nie utrwala się w populacji.

W populacji była zmienność ubarwienia. Osobniki bardziej podobne do czyściciela łatwiej zdobywały pokarm i rzadziej były atakowane, więc częściej przeżywały i zostawiały więcej potomstwa. Ich cecha utrwaliła się w populacji.