Matura podstawowa z polskiego: 10 celów, krok po kroku

Klucz z 2025 roku: błąd kardynalny to „błąd rzeczowy świadczący o całkowicie nieuprawnionej interpretacji lektury obowiązkowej, do której odwołuje się zdający, będącej falsyfikacją tego utworu wynikającą z nieznajomości jego treści w zakresie: a) głównych wątków utworu; b) losów głównych bohaterów, w tym np. łączenie biografii różnych bohaterów”. Falsyfikacja to zafałszowanie. Błąd kardynalny może dotyczyć tylko lektur, które podstawa programowa każe omawiać w całości; żaden błąd dotyczący Biblii nie jest kardynalny. Błąd kardynalny to 0 za warunki formalne, a więc 0 za całe wypracowanie, także wtedy, gdy lektura jest przywołana tylko jako kontekst. Interpretacja lektury sprzeczna z jej głównym wątkiem to właśnie taki błąd.

W maju 2025 tematy brzmiały „Źródło nadziei w czasach trudnych dla człowieka” i „Jak błędna ocena sytuacji wpływa na życie człowieka?”. Nowa definicja jest węższa niż w latach 2023–⁠2024: sama nieznajomość fabuły nie wystarcza, musi z niej wynikać interpretacja całkowicie niezgodna z utworem.

W kluczach z lat 2023–⁠2024 błąd kardynalny to „błąd rzeczowy świadczący o: 1) nieznajomości treści lektury obowiązkowej, do której odwołuje się zdający, w zakresie: a) fabuły, w tym głównych wątków utworu; b) losów głównych bohaterów, w tym np. łączenie biografii różnych bohaterów; LUB 2) całkowicie nieuprawnionej interpretacji lektury obowiązkowej będącej falsyfikacją danego tekstu”. Wtedy wystarczała już sama nieznajomość fabuły albo losów głównych bohaterów, a od 2025 musi z niej wynikać całkowicie nieuprawniona interpretacja. W obu wersjach skutek jest ten sam: 0 za warunki formalne i 0 za całe wypracowanie. Pomylone losy głównego bohatera według klucza z 2024 roku to już błąd kardynalny.

W czerwcu 2024 tematy brzmiały „Jaki wpływ na człowieka ma otaczająca go przestrzeń?” i „Postawa zaangażowania w sprawę jako próba zmiany rzeczywistości”. Arkusze z tych lat są dobrym materiałem do ćwiczeń, ale oceniając próbne wypracowanie, stosuj definicję z 2025 roku, bo według niej oceniano ostatnie matury.

Za 1 punkt praca nie ma błędu kardynalnego ORAZ odwołuje się do lektury obowiązkowej z listy ORAZ przynajmniej częściowo dotyczy problemu z polecenia ORAZ przynajmniej częściowo jest wypowiedzią argumentacyjną. „Przynajmniej częściowo na temat” znaczy według klucza co najmniej jeden aspekt tematu oraz opinia albo uzasadnienie, a „przynajmniej częściowo argumentacyjna” to co najmniej jeden akapit argumentacyjny. 0 za warunki formalne oznacza 0 we wszystkich pozostałych kryteriach, czyli 0 z 35 punktów. Forma jest dowolna: rozprawka, szkic krytyczny, przemówienie, list otwarty, artykuł albo esej, byle argumentacyjna. Opowiadanie bez żadnej tezy nie jest wypowiedzią argumentacyjną.

W maju 2024, w temacie „Bunt i jego konsekwencje dla człowieka”, praca dotyczyła problemu przynajmniej częściowo, gdy omawiała bunt albo konsekwencje buntu i zawierała opinię albo uzasadnienie. Wystarczał jeden taki fragment, ale bez niego całe wypracowanie miało 0.

Klucz do każdego tematu wypisuje, kiedy utwór jest wykorzystany w pełni funkcjonalnie, a kiedy częściowo, i prawie zawsze chodzi o dwie części tematu połączone słowem ORAZ. Obie części omówione na jednym utworze to wykorzystanie pełne, jedna z nich to wykorzystanie częściowe. Od tego, jak wykorzystane są oba utwory, zależy pasmo tabeli: dwa w pełni to 13–⁠16 punktów, a dwa częściowo tylko 5–⁠8. W czerwcu 2024, w temacie o wpływie przestrzeni na człowieka, pełne wykorzystanie wymagało przedstawienia przestrzeni ORAZ omówienia jej wpływu na człowieka. Opis samej przestrzeni bez jej wpływu na bohatera to tylko wykorzystanie częściowe.

Temat 1 z czerwca 2024 brzmiał „Jaki wpływ na człowieka ma otaczająca go przestrzeń?”. Klucz definiuje przestrzeń jako obszar, zabudowany albo otwarty, na którym znajduje się człowiek, a wpływ jako ocenę, efekt albo proces oddziaływania. Utwór, na którym jest tylko opis przestrzeni albo tylko wpływ, klucz uznaje za wykorzystany częściowo.

Uszczegółowienia w kluczu wyjaśniają każde słowo tematu, a egzaminator ocenia według nich. W maju 2023 temat 1 brzmiał „Człowiek – istota pełna sprzeczności”, a klucz dopisał: „pełna sprzeczności – wymagane są przynajmniej dwie sprzeczności”, na przykład dobro i zło w człowieku albo kierowanie się emocjami i rozsądkiem. Gdy cała praca omawia tylko jedną, taką samą sprzeczność, jeden utwór może być wykorzystany w pełni, a drugi najwyżej częściowo, więc praca spada do pasma 9–⁠12. Dobro i zło w człowieku na obu utworach to właśnie ta sama sprzeczność dwa razy.

Temat mógł dotyczyć sprzeczności w jednym człowieku, między grupami, na przykład pokoleniami, albo między jednostką a grupą. Klucz przyjmował też tezę, że człowiek nie jest istotą sprzeczną, ale wtedy każdy utwór mógł być wykorzystany tylko częściowo.

Za utwór literacki klucz nie uznaje komiksu, powieści obrazkowej, mangi, scenariusza filmowego ani gry komputerowej; te teksty kultury mogą być kontekstem. Utwory literackie i piosenki obcojęzyczne nieprzetłumaczone na polski nie liczą się ani jako utwór, ani jako kontekst. Każda księga biblijna liczy się jako lektura obowiązkowa, ale zbiory mitów inne niż „Mitologia” Jana Parandowskiego już nie. Od 2024 roku lekturą obowiązkową może być dowolna lektura z listy w arkuszu; w 2023 musiał to być utwór epicki albo dramat. Manga jako drugi utwór zostawia pracę z jednym utworem.

W maju 2025 tematy brzmiały „Źródło nadziei w czasach trudnych dla człowieka” i „Jak błędna ocena sytuacji wpływa na życie człowieka?”. W obu polecenie wymagało lektury obowiązkowej, innego utworu literackiego, który może być wierszem, i kontekstów. Postać literacka nie musi być człowiekiem: klucz uznaje też postacie, które ludźmi nie są.

Gdy praca omawia więcej niż dwa utwory, egzaminator bierze pod uwagę dwa wykorzystane najbardziej funkcjonalnie, z których jeden musi być lekturą obowiązkową; pozostałe mogą liczyć się jako kontekst literacki. Punkty rosną z jakością wykorzystania dwóch utworów, a nie z ich liczbą. Gdy jedyna lektura obowiązkowa pojawia się tylko lakonicznie, przy okazji innego utworu, praca spełnia warunki formalne, ale w ocenie kompetencji literackich ta lektura nie jest uwzględniana nawet jako kontekst. Pięć utworów po dwa zdania to pięć wykorzystań co najwyżej częściowych.

W czerwcu 2025 temat 1 brzmiał „Relacje międzypokoleniowe w życiu jednostki i społeczności”. Pokolenie to według klucza między innymi generacja, członkowie rodziny w podobnym wieku albo ludzie ukształtowani przez te same przeżycia. Utwór w pełni funkcjonalny to taki, na którym praca omawia relacje międzypokoleniowe i w życiu jednostki, i w życiu społeczności.

Kontekst to odniesienie do innego utworu, historii literatury, charakteru epoki, biografii autora, filmu, dzieła plastycznego, mitologii, Biblii, religii, historii, filozofii albo spraw politycznych i społecznych, wybrane celowo. Funkcjonalny kontekst jest trafnie dobrany do problemu i go pogłębia; kontekst częściowo funkcjonalny to odniesienie tylko na poziomie przywołania informacji albo wydarzenia. W najwyższym paśmie zadowalająca argumentacja z co najmniej jednym kontekstem funkcjonalnym to 15 punktów, a z kontekstami tylko częściowo funkcjonalnymi 14. Wydarzenie historyczne wspomniane jednym zdaniem to kontekst tylko przywołany.

W maju 2024, w temacie „Bunt i jego konsekwencje dla człowieka”, sama wzmianka o rewolucji francuskiej z 1789 roku jest przywołaniem wydarzenia. Kontekst funkcjonalny powiedziałby, jakie konsekwencje ten bunt przyniósł, i odniósł to do bohatera z lektury.

Błąd rzeczowy to na przykład błąd w nazwisku autora, gdy wskazuje ono na inną osobę, błąd w przypisaniu autorstwa, w imieniu bohatera, w losach bohaterów drugoplanowych, w interpretacji fragmentu albo w pojęciach z teorii i historii literatury. Za każdy błąd rzeczowy egzaminator odejmuje 1 punkt od wyniku w kompetencjach literackich i kulturowych, ale ten sam błąd powtórzony kilka razy liczy się raz. Błędem rzeczowym jest też „narrator wiersza” albo zdanie, że wiersz „opowiada”, bo to pojęcia z epiki użyte o liryce, a także niedokładny cytat w cudzysłowie. Fragmenty z błędami rzeczowymi nie liczą się przy ocenie argumentacji, więc błąd kosztuje podwójnie. Klucz przyjmuje za to sformułowania „utwór pokazuje” i „wiersz ukazuje”.

W czerwcu 2023 tematy brzmiały „Wybór postawy życiowej a skuteczność w realizacji celu” i „Marzenia o lepszym świecie a zderzenie z rzeczywistością”. Gdy w takiej pracy przywołujesz wiersz, o osobie mówiącej piszesz „podmiot liryczny”, a nie „narrator”. Literówka w nazwisku, po której autora da się rozpoznać, to według klucza błąd ortograficzny, a nie rzeczowy.

Polecenie wymaga odwołania do wybranych kontekstów, a zasady mówią, że zdający musi wykorzystać dwa konteksty. Nie muszą być różnych typów: mogą to być na przykład dwa konteksty historyczne. Pogłębienie problemu przez kontekst nie wymaga analizy samego kontekstu, a długa dygresja, czyli odejście od tematu, może zostać policzona jako zaburzenie spójności. Akapit o biografii autora bez związku z tematem to dygresja.

W czerwcu 2025, w temacie o relacjach międzypokoleniowych, klucz sam podaje jako przykłady pokoleń pokolenie wojenne i pokolenie literackie, na przykład Kolumbów. Dwa konteksty historyczne, na przykład dwa wydarzenia z czasów wojny, też byłyby dopuszczalne; liczy się to, czy kontekst mówi coś o relacji między pokoleniami.

Struktura dostaje 3 punkty, gdy bloki rozwinięcia są zorganizowane problemowo: każdy omawia jeden aspekt tematu, a przykłady pochodzą z różnych utworów i kontekstów. Układ, w którym każdy akapit omawia kolejny utwór, klucz nazywa formalnym, bo zmiana kolejności akapitów niczego w nim nie zmienia. Klucz dopuszcza jednak, że układ problemowy pokrywa się z kolejnymi utworami, gdy widać zamysł, na przykład kolejny utwór uszczegóławia wcześniejsze zagadnienie. Przy układzie formalnym i poprawnym podziale struktura ma najwyżej 2 z 3 punktów. Akapit o każdej lekturze osobno, bez myśli, która je łączy, to układ formalny.

W maju 2025 temat 1 brzmiał „Źródło nadziei w czasach trudnych dla człowieka”. Akapit problemowy może dotyczyć na przykład nadziei płynącej z wiary, a następny nadziei płynącej z drugiego człowieka, i w każdym stoją przykłady z różnych utworów.

Spójność to 0–⁠3 punkty: najwyżej 2 zaburzenia to 3, 3–⁠5 to 2, 6–⁠8 to 1, a 9 i więcej to 0. Zaburzeniem jest na przykład zbyt daleko idące uogólnienie, wniosek, który nie wynika z wywodu, dygresja albo skrót myślowy, czyli pominięte ogniwo rozumowania. Wstęp niespójny z rozwinięciem albo z zakończeniem obniża spójność od razu do 1 punktu, a niespójny z obiema częściami do 0. Otwarcie w rodzaju „Od zawsze ludzie szukali szczęścia” nie jest błędem samo w sobie, ale jeśli nic go nie potwierdza, egzaminator może je uznać za zbyt daleko idące uogólnienie. Zakończenie z inną tezą niż wstęp to niespójność całej pracy.

W czerwcu 2025 temat 2 brzmiał „Poszukiwanie szczęścia a poczucie spełnienia”. Klucz definiuje poszukiwanie szczęścia jako starania o to, co jest potrzebne do zadowolenia, a poczucie spełnienia jako odczucie, że osiągnęło się to, czego się pragnęło. Jeśli wstęp mówi, że szczęście daje spełnienie, zakończenie nie może nagle stwierdzić, że szczęście jest nieosiągalne, bez drogi prowadzącej do tego wniosku.

Poza układem problemowym struktura ocenia podział: w skali ogólnej, czyli wstęp, część zasadnicza i zakończenie, i w zakresie akapitów. Usterką w skali ogólnej jest na przykład nieproporcjonalnie długi wstęp, zbyt krótkie, lakoniczne zakończenie albo brak jednej z tych części. Usterką w akapitach jest akapit, który nie tworzy jednej myśli, albo akapit z kilkoma wątkami, który należało podzielić. Przy układzie problemowym usterki w skali ogólnej albo w akapitach dają 2 punkty zamiast 3, a w obu naraz 1. Zakończenie z jednego zdania to według klucza zakończenie lakoniczne.

W maju 2023 tematy brzmiały „Człowiek – istota pełna sprzeczności” i „Co sprawia, że człowiek staje się dla drugiego człowieka bohaterem?”. W pracy liczącej 300–⁠400 wyrazów rozsądny podział to krótki wstęp z tezą, dwa albo trzy akapity rozwinięcia i zakończenie z wnioskiem.

Kryterium 4a łączy w jednej tabeli zakres środków językowych i liczbę błędów językowych. Składnia jest zróżnicowana, gdy w pracy są poprawnie użyte co najmniej 4 różne struktury składniowe, na przykład zdanie pojedyncze, złożone, wielokrotnie złożone, równoważnik zdania, imiesłowowy równoważnik zdania, strona bierna, zdanie pytające, zdanie wtrącone albo poprawnie wprowadzony cytat. Szeroki zakres i najwyżej 5 błędów to 7 punktów, zadowalający 6, a wąski najwyżej 5. Same zdania pojedyncze to zakres wąski.

Temat 2 z maja 2024 brzmiał „Jak relacja z drugą osobą kształtuje człowieka?”. Na przykład zdanie „Relacja z ojcem, choć trudna, ukształtowała bohatera” jest złożone i ma wtrącenie, a „Czy każda relacja nas zmienia?” to zdanie pytające; takie konstrukcje budują zakres.

Klucz do każdej sesji wypisuje słowa z tematu, których powtarzanie nie jest błędem językowym: w maju 2025 były to człowiek, nadzieja, czasy trudne, błędna ocena, wpływać. Nieuzasadnione powtórzenia innych wyrazów liczą się jako błędy językowe i obniżają ocenę słownictwa. Kolumny tabeli 4a to: do 5 błędów, 6–⁠8, 9–⁠11, 12–⁠14, 15–⁠17, 18–⁠21, 22–⁠25 i 26 lub więcej, a każda kolejna to punkt mniej. „Bohater” w każdym zdaniu akapitu to seria powtórzeń.

W maju 2025 w temacie „Źródło nadziei w czasach trudnych dla człowieka” słowa nadzieja i człowiek możesz powtarzać bez kary. Zamiast piątego „bohatera” w akapicie lepiej napisać imię postaci, zaimek „on” albo określenie jej roli.

Klucz odróżnia nieporadność językową od błędu: błędem jest dopiero oczywiste, nieuzasadnione naruszenie normy językowej. Upodobania językowe egzaminatora nie mogą wpływać na ocenę. Błąd w wyrażeniu, które w szkole bywa nazywane terminem, ale terminem encyklopedycznym nie jest, liczy się jako błąd językowy, a nie rzeczowy: klucz podaje przykład „apokalipsa spełniona” i błędnego „apokalipsa przepowiadana”. Błąd w składni, który zaburza spójność, liczy się podwójnie: jako błąd językowy i jako zaburzenie spójności. „Apokalipsa przepowiadana” to jeden błąd językowy, a nie minus punkt w kompetencjach literackich.

Temat 2 z czerwca 2024 brzmiał „Postawa zaangażowania w sprawę jako próba zmiany rzeczywistości”. Błąd językowy obniża ocenę dopiero wtedy, gdy liczba błędów przekroczy próg kolumny, a błąd rzeczowy odejmuje punkt w kompetencjach literackich od razu, więc to rozróżnienie ma znaczenie.

Ortografia to 0–⁠2 punkty: najwyżej 1 błąd to 2, 2–⁠4 błędy to 1, a 5 i więcej to 0. Interpunkcja to też 0–⁠2 punkty, ale próg jest dużo łagodniejszy: najwyżej 8 błędów to 2, 9–⁠16 to 1, a 17 i więcej to 0. Dla zdających z dysleksją progi są wyższe, na przykład do 4 błędów ortograficznych to jeszcze 2 punkty. Ten sam błąd ortograficzny powtórzony w jednym wyrazie albo, od 2025 roku, w wyrazach z jednej rodziny, jak „kturzy” i „niekturzy”, liczy się jako jeden błąd. Te 4 punkty były w każdym wypracowaniu 2023–⁠2025, ale liczą się tylko w pracy, która ma co najmniej 300 wyrazów i więcej niż 0 w kompetencjach literackich i kulturowych. Dwa różne błędy ortograficzne to już 1 punkt zamiast 2.

W maju 2024 temat 1 brzmiał „Bunt i jego konsekwencje dla człowieka”. W takiej pracy kilka słów z tematu wraca wiele razy; błąd w jednym z nich, powtórzony w całej pracy, liczy się jako jeden, ale od razu zużywa cały zapas do progu.

Jeżeli w wypracowaniu tytuły utworów literackich są zapisane bez cudzysłowu, klucz traktuje to jako błąd interpunkcyjny. Gdy ten sam tytuł jest konsekwentnie zapisywany bez cudzysłowu, egzaminator liczy ten błąd raz, ale każdy kolejny tytuł bez cudzysłowu to kolejny błąd. W druku tytuły stoją często kursywą, ale w pracy pisanej ręcznie kursywy nie widać, więc cudzysłów jest jedynym oznaczeniem tytułu. Lalka, Wesele i Tango bez cudzysłowu to trzy błędy interpunkcyjne.

W maju 2023 temat 2 brzmiał „Co sprawia, że człowiek staje się dla drugiego człowieka bohaterem?”. Praca na taki temat przywołuje zwykle kilka utworów i kontekstów, więc tytułów jest dużo i łatwo zapomnieć o cudzysłowie.

Klucz wymienia tytuły, których dwie wersje zapisu są poprawne, na przykład „Rok 1984” albo „1984”, „Inny świat” albo „Inny Świat”, „Boska komedia” albo „Boska Komedia”. Zdający musi jednak konsekwentnie stosować w pracy wybraną wersję. Klucz z 2025 roku przyjmuje tak samo „Górą »Edek«” albo „Górą Edek” i „Rozmowę Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” albo „Dialog Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. „Rok 1984” w jednym akapicie i „1984” w następnym to brak konsekwencji, której klucz wymaga.

W czerwcu 2025 temat 1 brzmiał „Relacje międzypokoleniowe w życiu jednostki i społeczności”. Jeśli w takiej pracy przywołujesz powieść George’a Orwella, wybierasz jeden zapis tytułu i trzymasz się go do końca.

Pytania o tytuł sprawdzają, czy rozumiesz jego sens w całym utworze, a nie tylko znaczenie słów. W „Przedwiośniu” Stefana Żeromskiego szklane domy to symbol nadziei, którą ojciec, Seweryn Baryka, tchnął w Cezarego, opowiadając mu o nich; Cezary był przekonany, że zobaczy je w niepodległej Polsce. Takie polecenia zwykle nie mają fragmentu albo mają fragment, który nie wystarcza, więc liczy się znajomość całej powieści. Szklane domy jako prawdziwe budynki, które Cezary zobaczył w Polsce, to błąd rzeczowy.

Dla „Szklanych domów” klucz przyjmuje symbol nadziei, którą Cezary wyniósł z opowieści ojca. Dla „Wiatru od Wschodu” klucz przyjmuje na przykład ostrzeżenie przed „wschodnią” ideologią komunistyczną, którą propaguje Lulek.

Symbol to przedmiot albo postać, która oznacza coś więcej niż siebie. Polecenie „wyjaśnij symbolikę” pyta o to znaczenie, a nie o przebieg zdarzeń: w „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego złoty róg to według klucza symbol jedności narodowej, dzięki której Polacy mają szansę na zwycięską walkę o niepodległość, symbol siły ze zjednoczenia albo wezwania do powstania przeciw zaborcom. „Wesele” dało na 7 maturach najwięcej punktów ze wszystkich lektur w teście: 9 punktów w 6 poleceniach na 5 maturach, licząc pytania o „Wesele” we wszystkich działach testu, a nie tylko w dziale lektur. Streszczenie tego, co dzieje się z symbolem, to fabuła, a nie symbolika.

W maju 2024 w arkuszu był fragment aktu II „Wesela”, w którym Wernyhora mówi „Daję w twoje ręce róg”. Polecenie kazało wyjaśnić symbolikę złotego rogu w całym dramacie.

Zadania bez fragmentu sprawdzają znajomość całej lektury, także postaci drugiego planu. Opisy-pułapki dotyczą zwykle innych postaci z tej samej lektury: w czerwcu 2024 opis przyjaciela, któremu Rzecki był pełnomocnikiem w sklepie, pasuje do Wokulskiego, a opis lokatorki uciążliwej dla mieszkańców kamienicy nie pasuje do Heleny Stawskiej. Za trzy poprawne przyporządkowania były 2 punkty, za dwa 1, a za jedno 0. Opis przypisany postaci, do której tylko pozornie pasuje, zabiera punkt.

Do trzech postaci było pięć opisów, więc dwa zostawały bez pary. Klucz: Mincel to kupiec niemieckiego pochodzenia, pierwszy pracodawca Rzeckiego, Katz to przyjaciel, z którym walczył w Wiośnie Ludów, a Stawska to lokatorka kamienicy Łęckich, którą Rzecki chciał wyswatać z Wokulskim.

Gdy polecenie wskazuje dwa odniesienia, na przykład wojenne i powojenne losy bohatera, klucz punktuje każde osobno. W czerwcu 2023 za wyjaśnienie tytułu „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall w odniesieniu do obu okresów życia Marka Edelmana były 2 punkty, a do jednego 1. Klucz podaje: ratowanie uwięzionych w getcie Żydów było wyścigiem z czasem i stale zagrażającą śmiercią, a po wojnie Edelman jako lekarz ratował życie w beznadziejnych sytuacjach i traktował swój zawód jako wyścig z Bogiem. Samo getto to połowa odpowiedzi.

Marek Edelman był jednym z dowódców powstania w getcie warszawskim, a po wojnie lekarzem.

W maju 2026 klucz dopisał uwagę: wymienienie wyłącznie wad i zalet nośników tradycyjnych i cyfrowych albo wskazanie, które mają ich więcej, nie stanowi przedstawienia stanowiska autora. Stanowisko mówi, co autor z tych wad i zalet wnioskuje: u Agnieszki Krzemińskiej, że powinno się sięgać po tradycyjne sposoby przechowywania informacji, choć korzystanie z cyfrowych jest nieuniknione, a u Olafa Szewczyka, że cyfrowe są lepsze. Zestawienie z klucza: według tekstu 1. tradycyjne nośniki mają zalety, których cyfrowe są pozbawione, a według tekstu 2. mają wady, których cyfrowe są pozbawione. Lista cech nośników bez wniosku autora nie jest stanowiskiem.

Temat notatki w maju 2026: „tradycyjne a cyfrowe sposoby przechowywania informacji”, na podstawie tekstów Krzemińskiej „Kamień, papier, chmura” i Szewczyka „Biblioteka w kieszeni”. Obaj autorzy wymieniają zalety i wady nośników, ale każdy wyciąga z nich inny wniosek.

Punkt za poprawność językową, ortograficzną i interpunkcyjną jest za najwyżej 2 błędy wszystkich rodzajów razem; 3 błędy to 0. Od 2026 roku klucz przyjmuje zarówno pisownię sprzed zmiany zasad ortografii z 1 stycznia 2026, jak i pisownię według nowych zasad, pod warunkiem że dany wyraz jest zapisany tak samo w całej notatce. W maju 2025 klucz dopisał, że powtórzenia terminów naukowych, na przykład „kosmos”, „planety”, „wszechświat”, nie są w notatce błędami językowymi. U zdających z dysleksją egzaminator nie ocenia w notatce ortografii ani interpunkcji, a punkt jest za najwyżej 3 błędy językowe. Trzy błędy interpunkcyjne to 0 za poprawność.

W maju 2025 temat notatki brzmiał „odkrywanie kosmosu jako potrzeba człowieka”. Słowa „kosmos” i „planeta” wracają w takiej notatce w prawie każdym zdaniu, a synonimy na siłę mogłyby zmienić sens.

Zestawienie, czyli kryterium B, można spełnić na trzy sposoby: przez punkty wspólne, punkty rozbieżne albo różnorodność aspektów tematu u obu autorów. W maju 2024 klucz podał przykłady zestawień przeciwstawnych: u Richarda Lueckego nieuchronność upływu czasu, a u Hanny Gadomskiej względność jego postrzegania; u Lueckego niezależność czasu od człowieka, a u Gadomskiej poczucie kontroli nad nim. Bez zestawienia treść dostaje najwyżej 1 punkt, a z nim do 3. „Luecke pisze o urządzeniach, a Gadomska o dzieciństwie” zestawia tematy tekstów, a nie stanowiska wobec upływu czasu.

Temat notatki z maja 2024: „człowiek wobec upływu czasu”, na podstawie tekstów Lueckego i Gadomskiej. Klucz przyjmował stanowisko Lueckego, że próby zaoszczędzenia czasu paradoksalnie nie uwalniają ludzi spod jego presji, a Gadomskiej, że człowiek może świadomie zmienić sposób postrzegania czasu.

Za 3 punkty stanowisko ma być oparte na kluczowych dla tematu informacjach i przedstawione na odpowiednim poziomie uogólnienia. Gdy poziom uogólnienia jest zaburzony, na przykład notatka wylicza przykłady z tekstu zamiast myśli autora, treść dostaje najwyżej 2 punkty. W czerwcu 2023 klucz uogólnił stanowiska tak: według Michała Hellera i Stanisława Krajewskiego nauki ścisłe i humanistyczne są potrzebne do pełnego poznania i zrozumienia rzeczywistości, a według Michała Pawła Markowskiego zajmują się różnymi zakresami rzeczywistości, więc nie należy ich przeciwstawiać. Przykłady z tekstu wyliczone jeden po drugim zamiast myśli autora to zaburzony poziom uogólnienia.

Temat notatki z czerwca 2023: „nauki humanistyczne a nauki ścisłe jako narzędzia poznania i rozumienia świata”. Z zestawienia miało wynikać, że autorzy obu tekstów dostrzegają współistnienie obu rodzajów nauk, ale według tekstu 2. są one na tyle różne, że nie sposób rozstrzygnąć, która jest ważniejsza.

Zdania do oceny, prawdziwe (P) albo fałszywe (F), o dwóch tekstach często zawierają słowa „z każdego z tekstów”, „w obu tekstach” albo „w każdym z tekstów”. Takie zdanie jest prawdziwe tylko wtedy, gdy zgadza się z oboma tekstami; jeden tekst, który o tym nie mówi, robi z niego fałsz. W czerwcu 2024 oba zdania z takim zwrotem były fałszywe, a klucz to F, F. „P” przy zdaniu, które pasuje tylko do jednego tekstu, zabiera punkt za całe zadanie.

Czerwiec 2024, teksty Leona Dyczewskiego i Jerzego Limona o pamięci. Zdania brzmiały: z każdego z tekstów wynika, że pamięć jest wiernym zapisem przeszłości, oraz w każdym z tekstów wyjaśniono, dlaczego kształtowanie pamięci danej zbiorowości jest ważne. Drugie kusi, bo Dyczewski pisze o pamięci zbiorowości, ale Limon pisze o pamięci jednostki.

Polecenie „na podstawie tekstu X wyjaśnij” wymaga informacji z tekstu X, podanej własnymi słowami. Myśl spoza tekstu, nawet prawdziwa, nie odpowiada na pytanie. W czerwcu 2023 klucz przyjmuje jako podobieństwo nauk ścisłych i humanistycznych na przykład to, że obie wartościują zjawiska, albo to, że podstawowe pojęcia matematyki i fizyki powstały na podstawie potocznych doświadczeń. Ogólnik o obu naukach, którego nie ma w tekście, nie dostaje punktu, choćby brzmiał rozsądnie.

W tekście Hellera i Krajewskiego jest zdanie, że u źródeł podstawowych pojęć matematyki i fizyki są doświadczenia potoczne i sądy wartościujące, czyli to samo, co u podstaw humanistyki.

Polecenie często zawęża pytanie słowami „pod względem”, na przykład „pod względem dostępu do wiedzy”. Odpowiedź o czymś innym z tego samego tekstu, choćby prawdziwa, nie odpowiada na pytanie. W maju 2026 klucz podaje odpowiedź: tradycyjne nośniki informacji nie były w stanie upowszechniać wiedzy tak łatwo, jak robią to nowoczesne urządzenia. Odpowiedź o trwałości nośników w pytaniu o dostęp do wiedzy to 0.

Szewczyk pisze też o trwałości i pojemności nośników, ale polecenie wskazuje jedną kategorię.

Gdy polecenie żąda dwóch argumentów w odniesieniu do obu tekstów, każdy argument musi zestawiać oba teksty. W maju 2023 za rozstrzygnięcie i dwa takie argumenty były 2 punkty, a za jeden 1. Klucz przyjmował „nie jest zgodna”, na przykład: u Miłosza koniec świata przychodzi w spokoju, a w Apokalipsie św. Jana jest gwałtownym kataklizmem, oraz „jest zgodna”: w obu tekstach koniec świata dzieje się niezależnie od woli ludzi. Argument opisujący tylko wiersz się nie liczy.

Maj 2023, fragment „Piosenki o końcu świata” Czesława Miłosza, w której pszczoła krąży nad kwiatem, a rybak naprawia sieć, i fragment Apokalipsy św. Jana z trąbami aniołów, gradem i ogniem.

Gdy polecenie zestawia współczesny utwór z mitem z „Mitologii” Jana Parandowskiego, mit jest lekturą obowiązkową, więc błąd rzeczowy w micie zeruje odpowiedź. W maju 2025 za rozstrzygnięcie z uzasadnieniem do utworu i do mitu były 2 punkty, a 1 punkt już za poprawne określenie postawy starego Prometeusza z utworu Zbigniewa Herberta. Klucz przyjmował „jest zgodna”: mityczny Prometeusz z niezgody na cierpienie ludzi wykrada ogień z Olimpu, a Prometeusz Herberta wyraża niezgodę na świat już tylko cichym śmiechem; oraz „nie jest zgodna”: bohater Herberta jest konformistą, czyli dostosowuje się, żeby żyć spokojnie, a mityczny buntował się przeciw Zeusowi. „Przykuty do skały na Olimpie” to błąd rzeczowy, bo w micie Prometeusz był przykuty do skały na Kaukazie.

Maj 2025, utwór Herberta „Stary Prometeusz”: bohater pisze pamiętniki, przy kominku czeka na kolację z proboszczem i aptekarzem, a na ścianie wisi list dziękczynny tyrana Kaukazu, któremu jego wynalazek pomógł spalić zbuntowane miasto.

Polecenie o postawie typowej dla bohatera romantycznego wymaga nazwy postawy i uzasadnienia u obu bohaterów: Artura z „Tanga” i bohatera wybranego dramatu romantycznego. Klucz przyjmował między innymi bunt, dumę, indywidualizm i kreowanie się na zbawcę, zawsze z porównaniem, na przykład: Artur sprzeciwia się zasadom obowiązującym w domu, a Konrad z „Dziadów cz. III” buntuje się przeciw niesprawiedliwości świata i Bogu. Za nazwę postawy bez uzasadnienia albo z uzasadnieniem tylko o jednym bohaterze jest 0. Bunt pokazany tylko u Artura to połowa porównania, więc 0.

Maj 2023, fragment aktu III „Tanga” Sławomira Mrożka: Artur nazywa siebie odkupicielem, mówi, że wznosi się ponad doczesność i że jest silny. Uzasadnienie miało odnosić się do postawy Artura i do postawy bohatera wybranego dramatu romantycznego.

Zadanie z tabelą ma punkt tylko za poprawne uzupełnienie obu rzędów tabeli, więc jeden dobry rząd to 0. Epitet to wyraz określający rzeczownik, a klucz dopisał, że jako przykład epitetu wystarczy sam wyraz określający. Dla zwrotu „Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono” klucz przyjmuje apostrofę, czyli bezpośredni zwrot do adresata, a także przenośnię, wtrącenie albo inwersję, czyli zmieniony szyk. Dwie nazwy w jednej kratce, z których jedna błędna, to według ogólnych zasad 0.

Maj 2025, fragment „Pieśni XIV” z „Ksiąg wtórych” Jana Kochanowskiego, skierowanej do rządzących. Tabela kazała wypisać z fragmentu przykład epitetu i nazwać środek retoryczny w zwrocie „Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono”. Klucz przyjmuje jako epitet między innymi „ludzką sprawiedliwość” i „stadem Bożym”.

Paradoks to sytuacja albo stwierdzenie, które wydaje się sprzeczne, a jednak okazuje się prawdziwe. Wyjaśnić paradoks to powiedzieć, co z czym jest sprzeczne w tym tekście. W czerwcu 2024 klucz przyjmuje odpowiedź: podmiot liryczny potrafi żyć, chociaż sądził, że ukochana osoba jest mu niezbędna do życia jak powietrze. Sam cytat z końca wiersza to odpowiedź wyłącznie cytatem, czyli 0.

Czerwiec 2024, wiersz Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej „Miłość”: osoba mówiąca od miesiąca nie widziała ukochanej osoby, jest bledsza, śpiąca i bardziej milcząca, a kończy słowami „lecz widać można żyć bez powietrza!”.

Groteska to połączenie tego, co poważne, z tym, co śmieszne albo absurdalne, tak że sytuacja wydaje się dziwna i niepokojąca. W maju 2025 punkt był za wyjaśnienie, na czym polega groteskowość sceny z „Tanga” Sławomira Mrożka, ORAZ za trafny przykład z fragmentu. Klucz przyjmuje na przykład nieadekwatność zachowania bohaterów: babcia Eugenia wchodzi na katafalk i umiera, a domownicy zarzucają jej niestosowność. Definicja groteski bez sceny to odpowiedź niepełna.

W scenie z aktu III babcia Eugenia wchodzi na katafalk, czyli podwyższenie, na którym stawia się trumnę, i zapowiada swoją śmierć, a Eugeniusz woła „kto to widział umierać?!”. Artur nazywa śmierć „wspaniałą formą”, jakby chodziło o pomysł, a nie o umieranie bliskiej osoby.

Polecenia z plakatem albo okładką mają zwykle 2 punkty: po 1 za każdy element graficzny wyjaśniony w kontekście lektury. Przy elemencie trzeba powiedzieć, co oznacza w utworze, a nie tylko co przedstawia. W maju 2024 klucz przyjmował dla plakatu do „Kordiana” Juliusza Słowackiego na przykład: mapa Europy to podróż Kordiana po Europie w poszukiwaniu sensu życia, a czerwień to zbrodnia, którą Kordian ma popełnić na carze. Sam opis tego, co widać na plakacie, bez znaczenia w dramacie to 0.

Plakat do przedstawienia „Kordiana” w Teatrze Narodowym. Klucz przyjmuje też: dźwiganie Ziemi to trud Kordiana w walce ze sobą, gdy próbował zabić cara, a wyraz twarzy mężczyzny to wysiłek w zmaganiu się z sobą i ze światem.

Polecenie „wykaż, że obraz jest zgodny z mitem” wymaga połączenia tego, co widać, z tym, co dzieje się w micie. Klucz przyjmuje na przykład: na obrazie widać spadającego Ikara, ponieważ słońce roztopiło wosk sklejający skrzydła. Mit o Dedalu i Ikarze pochodzi z „Mitologii” Jana Parandowskiego, lektury obowiązkowej, więc błąd rzeczowy w micie zeruje odpowiedź. Sam opis obrazu nie pokazuje zgodności.

Czerwiec 2024, obraz Merry-Josepha Blondela „Słońce albo upadek Ikara”. Klucz przyjmuje też odpowiedź, że skrzydła Dedala są sprawne, a skrzydła Ikara się rozpadły, więc młodzieniec spada.

Gdy polecenie zestawia obraz z tekstem, punkt jest za rozstrzygnięcie i uzasadnienie na podstawie obu. Klucz często przyjmuje oba rozstrzygnięcia: w czerwcu 2025, przy obrazie Marca Chagalla „Stworzenie świata” i fragmencie Księgi Rodzaju, punktowane były „jest zgodne” i „nie jest zgodne”. „Nie jest zgodne”, bo w Biblii człowiek ma panować nad zwierzętami, a na obrazie ludzie są na dole; „jest zgodne”, bo obraz pokazuje tę samą kolejność stworzenia: najpierw zwierzęta, potem człowiek. Sam werset o panowaniu nad zwierzętami nic nie mówi o obrazie.

Fragment Księgi Rodzaju mówi, że Bóg najpierw stworzył zwierzęta, a potem człowieka na swój obraz i kazał mu panować nad ziemią i zwierzętami.

Polecenie „w kontekście przytoczonego fragmentu wyjaśnij sens sformułowania” pyta o znaczenie w tym wierszu. Słownikowa definicja, na przykład mit jako opowieść o bogach i herosach, nie tłumaczy, co znaczy „przejdziem w mit” u Baczyńskiego. Klucz przyjmuje dwa odczytania: osoba mówiąca wie, że uczestniczy w ważnych wydarzeniach historycznych, które nie zostaną zapomniane, albo walczący zginą i staną się opowieścią. „Mit to opowieść o bogach” nic nie mówi o wierszu.

Maj 2025, fragment wiersza Krzysztofa Kamila Baczyńskiego „Ten czas” z datą 10 września 1942 r. i wersami „My sami – tacy mali, krok jeszcze – przejdziem w mit”. Wiersz powstał w czasie okupacji, a podmiot liryczny wypowiada się w imieniu „my”, czyli swojego pokolenia.

Gdy polecenie pyta, z jakim poglądem polemizuje bohater, odpowiedzią jest teza przeciwnika, a nie kontrargument bohatera. Polemizować znaczy spierać się z czyimś poglądem. W maju 2026 Cezary Baryka w „Przedwiośniu” polemizował z poglądem komunistów, że klasa robotnicza powinna pełnić przywódczą rolę w odnowie społeczeństwa. Kolejne polecenie pytało o typ argumentu Baryki, a klucz wskazał argument oparty na logicznym rozumowaniu, więc oba polecenia razem sprawdzały, czy odróżniasz tezę, z którą bohater się spiera, od tego, jak się spiera. „Klasa robotnicza jest przeżarta nędzą i chorobami” to przesłanka Baryki, a nie pogląd komunistów.

W arkuszu z maja 2026, we fragmencie „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego, Cezary pyta, jakim prawem klasa przeżarta nędzą i chorobami ma odrodzić społeczeństwo. Klucz przyjmuje też odpowiedź, że Baryka polemizował z poglądem, iż jedyną szansą na uzdrowienie społeczeństwa jest rewolucja komunistyczna pod przewodnictwem klasy robotniczej.

Ogólne zasady oceniania mówią, że jeśli informacje w odpowiedzi, także dodatkowe, świadczą o nierozumieniu zagadnienia i zaprzeczają poprawnej części, za całą odpowiedź jest 0. Dobra odpowiedź nie potrzebuje dopisków „na wszelki wypadek”, a każdy dopisek musi zgadzać się z fragmentem. W maju 2026 klucz podał, że narrator nie powiedział „rozumiem”, bo żył już w wolnym świecie z innym systemem wartości niż obozowy, a to słowo oznaczałoby akceptację zasad łagru. Dopisek „a poza tym sam nie znał życia w łagrze” przeczy fragmentowi, w którym Jewriej zwraca się do narratora jako do kogoś, kto był w obozie.

Maj 2026, fragment „Innego świata” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego: Jewriej, dawny więzień łagru, czyli sowieckiego obozu pracy, prosi narratora o jedno słowo, „rozumiem”, a narrator tego słowa nie wypowiada.

Niektóre polecenia mają dwie części: najpierw „wyjaśnij na podstawie tekstu 2.”, potem „czy w tekście 1. jest tak samo?”. W maju 2024 za obie części były 2 punkty, a 1 punkt był w dwóch przypadkach: za samo poprawne wyjaśnienie roli uważności u Gadomskiej albo za wyjaśnienie, czym jest uważność, razem z rozstrzygnięciem i uzasadnieniem do tekstu Lueckego. Klucz podaje odpowiedź na 2 punkty: według Gadomskiej dzięki dokładnemu, świadomemu przeżywaniu chwili ma się wrażenie, że trwa ona dłużej, a Luecke nie pisze o uważności, lecz o próbach zaoszczędzenia czasu za pomocą technicznych udogodnień. Samo rozstrzygnięcie, bez wyjaśnienia roli uważności, nie spełnia żadnego warunku.

Uważność to świadome, dokładne przeżywanie tego, co dzieje się teraz. Tekst 1. napisał Richard Luecke, a tekst 2. Hanna Gadomska.

W maju 2025 1 punkt był wyłącznie za poprawne wyjaśnienie zgodne z tekstem Carla Sagana, a 2 za to wyjaśnienie razem z rozstrzygnięciem i uzasadnieniem do tekstu Marty Trepczyńskiej. Dobra część o Trepczyńskiej bez poprawnej części o Saganie nie daje więc nic. Według klucza Sagan wskazuje koszty, a Trepczyńska warunki panujące w kosmosie, więc o takim samym ograniczeniu nie mówią. Ograniczenie inne niż koszty w części o Saganie zabiera oba punkty.

Pierwsza część dotyczy tylko Sagana, druga porównuje go z Trepczyńską. Klucz: według Sagana ograniczają nas koszty, a Trepczyńska wskazuje, że przeszkodą są warunki w kosmosie.

W maju 2026 klucz przyjmował i „tak”, i „nie” przy pytaniu, czy łacińska sentencja z początku tekstu Agnieszki Krzemińskiej zgadza się z odczytaniem maksymy Newtona w tekście Olafa Szewczyka. Za „nie” punkt był za pokazanie, że sentencja dotyczy utrwalania wydarzeń pismem, a maksyma Newtona tego, że wiele zawdzięczamy poprzednikom; przy „tak” punkt był za pokazanie, że z obu wynika przetrwanie wiedzy poprzednich pokoleń dzięki pismu. Zadanie było za 1 punkt i wymagało odwołania do każdego z tekstów. Przepisane obie sentencje bez komentarza to odpowiedź wyłącznie cytatem.

Tekst Krzemińskiej zaczyna się od sentencji „Verba volant, scripta manent”, czyli „słowa ulatują, pismo pozostaje”. Szewczyk w pierwszym akapicie przytacza słowa Newtona „Jeśli widzę dalej, to tylko dlatego, że stoję na ramionach olbrzymów” i tłumaczy, że każdy naukowiec idzie naprzód dzięki poprzednikom.

Słownictwo wartościujące to słowa, które wyrażają ocenę, na przykład dobry, zły, piękny, okropny. Nie każdy przymiotnik jest wartościujący: „ziemskie” w sformułowaniu „dzień na Księżycu trwa dwa ziemskie tygodnie” tylko określa, o jakie tygodnie chodzi. Dlatego klucz z maja 2025 ma dla tego zdania F, a dla zdania o czasownikach w 1. osobie liczby mnogiej u Sagana P, bo zmniejszają dystans między autorem a czytelnikami. „P” przy przymiotniku „ziemskie” zabiera punkt.

Maj 2025, teksty Carla Sagana i Marty Trepczyńskiej o kosmosie. Zdanie 1 mówiło, że czasowniki w pierwszej osobie liczby mnogiej u Sagana służą zmniejszeniu dystansu między autorem a czytelnikami, a zdanie 2, że w sformułowaniu Trepczyńskiej o dniu na Księżycu jest przymiotnik wartościujący.

Funkcja impresywna tekstu to wpływanie na odbiorcę, na jego myślenie albo działanie. W maju 2024 klucz uznał za prawdziwe zdanie, że funkcję impresywną w ostatnim akapicie tekstu Hanny Gadomskiej potwierdzają powtarzające się czasowniki w pierwszej osobie liczby mnogiej: forma „my” włącza czytelnika do wspólnej sprawy. Prawdziwe było też drugie zdanie, że w akapicie są tylko wypowiedzenia złożone, choć słowo „tylko” kusi, żeby odruchowo zaznaczyć F. Odruchowe F przy zdaniu ze słowem „tylko” bierze się z przekonania, że impresywność daje tylko tryb rozkazujący.

Maj 2024: oba zdania o ostatnim akapicie tekstu Gadomskiej były prawdziwe, a punkt był tylko za dwie poprawne odpowiedzi.

Polecenie „wybierz określenia, które charakteryzują zarówno tekst 1., jak i tekst 2.” wymaga cech obecnych w obu tekstach. Opcje-pułapki to cechy prawdziwe tylko dla jednego tekstu: w czerwcu 2025 czasowniki w pierwszej osobie liczby mnogiej były tylko w tekście Aleksandra Orłowskiego. Klucz to C i D: tryb przypuszczający i wyrazy obce; za dwie poprawne były 2 punkty, za jedną 1. Cecha tylko jednego tekstu zabiera punkt za tę opcję.

Czerwiec 2025, teksty Orłowskiego i Neumanna o pojazdach autonomicznych. Do wyboru było pięć określeń: A czasowniki w 1. osobie liczby mnogiej, B pytania retoryczne, C tryb przypuszczający, D wyrazy obce, E nagromadzenie wykrzyknień. Tryb przypuszczający widać u Orłowskiego na przykład w słowach „mogłyby wjeżdżać do miasta”.

Zadania z epokami podają założenia epoki i każą dopasować do nich cytat albo utwór. Pozytywizm stawiał na oświatę, naukę i pracę, a pierwszą fazę Młodej Polski cechował dekadentyzm, czyli poczucie schyłku i bierność. W maju 2023 klucz to A1, B3: cytat o niesieniu pochodni wiedzy pasuje do pozytywizmu, a cytat o niewierze w lepsze jutro do Młodej Polski. Cytat 2, „Czucie i wiara silniej mówi do mnie / Niż mędrca szkiełko i oko”, to hasło romantyzmu z „Romantyczności” Adama Mickiewicza, a nie Młodej Polski.

Tabela opisywała pozytywizm jako upowszechnianie oświaty, popularyzację nauki i laicki światopogląd, a Młodą Polskę jako skłonność do dekadentyzmu i bohatera biernie przeżywającego świat. Do wyboru były trzy cytaty, z których jeden był zbędny.

Stoicyzm to postawa, która każe przyjmować szczęście i nieszczęście z tym samym spokojem. W maju 2026 nawiązanie do stoicyzmu było we fragmencie B, z „Pieśni IX” z „Ksiąg pierwszych” Kochanowskiego: kto umie szczęście i nieszczęście znosić, ten nieszczęście mężnie wytrzyma, a w szczęściu się nie wynosi. Fragment D, o winie i dobrej myśli, kusi jako „filozofia życia”, ale to radość chwili, a nie stoicki spokój. Wybór „D” bierze się z pomylenia radości z równowagą.

Do wyboru były cztery fragmenty pieśni Jana Kochanowskiego: A o miłości, B o znoszeniu szczęścia i nieszczęścia, C o Bogu, który jest Panem nad królami, D o winie, przy którym frasunek taje jak śnieg. Klucz: B.

Feudalizm to średniowieczny układ, w którym wasal składa hołd panu i zobowiązuje się do wierności. André Vauchez pisze, że człowiek średniowieczny pojmował relację z Bogiem na wzór relacji między królem a wasalami. W „Pieśni o Rolandzie” umierający Roland ofiarowuje Bogu prawą rękawicę, czyli symbolicznie składa hołd jak wasal wobec pana, i klucz za to daje punkt. Sama wiara bohatera w Boga nie pokazuje relacji pana i wasala.

Maj 2026, fragment tekstu André Vaucheza o duchowości średniowiecza i scena śmierci Rolanda z „Pieśni o Rolandzie”.