Matura rozszerzona z polskiego: cztery kryteria CKE, krok po kroku

Za utwór literacki klucz nie uznaje komiksu, powieści obrazkowej, mangi, scenariusza filmowego ani gry komputerowej; te teksty kultury mogą być tylko kontekstem. Utwory i piosenki obcojęzyczne bez polskiego przekładu nie liczą się ani jako utwór, ani jako kontekst. Utwór, który się nie liczy, to w tabeli „brak”, więc przy dwóch pozostałych w pełni funkcjonalnych praca spada do pasma 5–⁠8. Każdy utwór literacki spoza listy, na przykład wiersz albo opowiadanie, może być jednym z dwóch innych utworów. Film jako drugi utwór nie daje punktów za utwór, choć może być dobrym kontekstem.

W maju 2025, w temacie o konwencji onirycznej, obok lektury trzeba było dwóch innych utworów literackich. Film o snach może pogłębić problem jako kontekst, ale nie zastąpi utworu.

Gdy w pracy jest więcej niż trzy utwory o różnym stopniu funkcjonalności, egzaminator bierze trzy wykorzystane w sposób najbardziej funkcjonalny, z których jeden musi być lekturą obowiązkową. Pozostałe utwory mogą liczyć się jako kontekst literacki. Pięć utworów nie daje więcej niż trzy, bo pasmo ustalają tylko trzy. Dodatkowe utwory zabierają za to miejsce, a przy limicie 400 wyrazów lepiej rozwinąć trzy. Pięć utworów omówionych po dwa zdania to zwykle pięć utworów wykorzystanych tylko częściowo.

W czerwcu 2025, w temacie o konflikcie tragicznym, łatwo wymienić wiele tragedii z listy: „Antygonę”, „Makbeta”, „Hamleta”. Lepiej omówić trzy utwory, każdy z konfliktem i jego funkcją, niż pięć, każdy jednym zdaniem.

Uszczegółowienia do tematu mówią, co musi się znaleźć w argumentacji, żeby utwór był w pełni funkcjonalny, a egzaminator sprawdza to przy każdym utworze osobno. Gdy temat ma dwie części, klucz może zapisać, co się dzieje, gdy praca omawia tylko jedną z nich. W maju 2023 praca, która odnosiła się tylko do tradycji antycznej albo tylko do biblijnej, miała jeden utwór najwyżej częściowo funkcjonalny, czyli pasmo niżej. Trzy utwory z nawiązaniami do mitów, bez żadnego nawiązania do Biblii, nie realizują całego tematu.

Temat 2 z maja 2023 kazał rozważyć sposoby nawiązywania do tradycji antycznej i biblijnej w literaturze oraz funkcje tych nawiązań, z „Małą Apokalipsą” Tadeusza Konwickiego jako lekturą. W całej pracy musiały się więc pojawić obie tradycje.

Od 2024 roku polecenie mówi: „W wypracowaniu odwołaj się zarówno do problematyki utworów, jak i do sposobów przedstawienia danego problemu w utworze.” Uszczegółowienia dopisują do pełnej funkcjonalności odwołanie „do elementów struktury dzieła i problematyki utworu”, czyli do tego, jak utwór jest zbudowany, i do tego, o czym mówi. Elementy struktury to według klucza na przykład kreacja świata przedstawionego, motywy, tematy, toposy i aluzje. Utwór omówiony tylko przez to, o czym opowiada, nie spełnia tego warunku.

W maju 2024, w temacie o kreacji przestrzeni, problematyka to na przykład to, co przestrzeń mówi o ludziach, a sposób przedstawienia to opis, narracja albo symbolika miejsc. W „Ulicy Krokodyli” Brunona Schulza dzielnica handlowa miasta jest opisana jako tandetna i papierowa, co ocenia pozorną nowoczesność.

„Jeżeli w temacie wskazano tytuł lektury obowiązkowej, to odwołaj się do tej lektury”: to zdanie z polecenia każdej sesji. Lektura wskazana jest częścią minimum, bez którego praca w ogóle nie dotyczy problemu, więc jej brak to 0 za warunki formalne. W 6 z 14 tematów z lat 2023–⁠2026 lektura była wskazana, w pozostałych 8 wybierało się ją z listy na stronach 3 i 4 arkusza. Inna lektura z listy zamiast wskazanej nie ratuje pracy, nawet gdy dotyczy tego samego problemu.

W maju 2026 temat 1 kazał rozważyć groteskę jako sposób kreowania świata przedstawionego, z „Mistrzem i Małgorzatą” Michaiła Bułhakowa jako lekturą. „Tango” Sławomira Mrożka mogło być jednym z dwóch innych utworów, ale nie zastępowało powieści Bułhakowa.

„Za lekturę obowiązkową uznaje się odwołanie przez zdającego do każdej księgi biblijnej.” Biblia nie obowiązuje w całości, więc żaden błąd dotyczący Biblii nie jest błędem kardynalnym. Zbiory mitów inne niż „Mitologia” Jana Parandowskiego nie są lekturą obowiązkową, ale mogą być kontekstem. Od 2025 roku lista w arkuszu ma dwie części: lektury z podstawy programowej z 2024 roku i inne lektury obowiązkowe z podstawy z 2018 roku, i do obu można się odwołać. Mit opowiedziany za inną książką niż „Mitologia” Parandowskiego może być kontekstem, ale nie lekturą.

W maju 2023, w temacie o nawiązaniach do tradycji antycznej i biblijnej, lekturą wskazaną była „Mała Apokalipsa”, a Biblia i „Mitologia” Parandowskiego mogły być dwoma innymi utworami. Księga Rodzaju albo Apokalipsa św. Jana liczyłyby się przy tym jako lektury z listy.

„Jeśli jedyna lektura obowiązkowa jest przywołana lakonicznie, bardziej w kontekście / w nawiązaniu do innego utworu literackiego, który zdający szerzej omawia w wypracowaniu”, warunki formalne są spełnione. W KLiK egzaminator nie uwzględnia wtedy tej lektury nawet jako kontekstu, więc w ocenie zostają dwa utwory. Dwa utwory w pełni funkcjonalne i trzeci brakujący to pasmo 5–⁠8, czyli najwyżej 8 z 16 punktów. Lektura w jednym zdaniu na marginesie innego utworu ratuje warunki formalne, ale zabiera połowę punktów za utwory.

W czerwcu 2023 temat 2 pozwalał wybrać lekturę z listy, a problemem było znaczenie gatunku dla wymowy utworu. Jedno zdanie o „Trenach” Jana Kochanowskiego przy szerokim omówieniu dwóch innych utworów to przykład takiego lakonicznego przywołania.

„W przypadku lektur obowiązkowych błąd kardynalny może dotyczyć wyłącznie lektur obowiązkowych wskazanych w podstawie programowej jako lektury do omówienia w całości (nie we fragmentach).” Pomyłka w lekturze czytanej we fragmentach albo w Biblii jest błędem rzeczowym, czyli kosztuje 1 punkt, a nie całą pracę. W maju 2024 klucz zapisał wprost, że do opowiadań ze „Sklepów cynamonowych” nie stosuje się kategorii błędu kardynalnego, bo nie obowiązuje znajomość całego tomu. Pomylony główny wątek „Lalki” albo „Kordiana”, czyli lektur czytanych w całości, to 0 za całe wypracowanie.

Temat 2 z maja 2024 wskazywał wybrane opowiadanie z tomu „Sklepy cynamonowe” Brunona Schulza i nie wymagał podania jego tytułu. Klucz dopisał, że w odniesieniu do tych opowiadań nie stosuje się kategorii błędu kardynalnego.

„Argumentacja to udowodnienie tezy/opinii/stanowiska przedstawionego przez zdającego przy pomocy argumentów.” Argument ma trzy części: twierdzenie związane z tezą, przykład z utworu, który je pokazuje, i wniosek, który wraca do tematu. Od 2024 roku do pełnej realizacji polecenia wystarczą dwa argumenty; w 2023 roku klucz mówił o co najmniej dwóch. Przykład bez twierdzenia czyta się jak streszczenie, a twierdzenie bez przykładu jak ogólnik.

W czerwcu 2024, w temacie o głosie pokolenia, twierdzeniem może być to, że pokolenie mówi przez „my”, przykładem wiersz, w którym podmiot liryczny przemawia w imieniu rówieśników, a wnioskiem to, co ta forma mówi o doświadczeniu całej generacji.

Bogata argumentacja to według klucza argumentacja rzeczowa, pogłębiona, poparta trafnymi przykładami i szeroka, czyli wieloaspektowa, uwzględniająca kontekst, która jako całość jest wnikliwą analizą problemu. Wieloaspektowa znaczy, że praca pokazuje problem z kilku stron, na przykład różne funkcje tego samego zjawiska. W najwyższym paśmie bogata argumentacja to 16 punktów, a zadowalająca 15. Erudycja to wiedza o literaturze i kulturze, na przykład terminy i konteksty, użyta w rozważaniu problemu. Trzy utwory pokazujące tę samą funkcję zjawiska to zwykle argumentacja zadowalająca, a nie bogata.

W maju 2025, w temacie o relacjach między tekstami, cytat ze „Słownika terminów literackich” mówił o naśladowaniu i przekształcaniu innych tekstów. Praca, która pokazuje oba rodzaje relacji i różne ich funkcje, ma argumentację wieloaspektową.

„W ocenie poziomu argumentacji nie uwzględnia się fragmentów wypowiedzi zawierających błędy rzeczowe.” Błąd rzeczowy odejmuje więc 1 punkt i dodatkowo wyłącza cały fragment z oceny argumentacji. Błędem rzeczowym jest też termin użyty niezgodnie z teorią albo historią literatury, ale nie sformułowanie, które tylko zwyczajowo uchodzi za termin, na przykład „apokalipsa przepowiadana”. Argument oparty na pomylonym wydarzeniu znika z pracy razem ze swoimi punktami.

W maju 2023 temat 2 wskazywał „Małą Apokalipsę”, a klucz z tego roku podał przykład: „apokalipsa spełniona” to sformułowanie zwyczajowe, więc błąd w nim, na przykład „apokalipsa przepowiadana”, nie jest błędem rzeczowym. Błędem rzeczowym byłoby za to przypisanie „Małej Apokalipsy” innemu autorowi.

Kontekst to według klucza odniesienie do historii literatury, teorii literatury, charakteru epoki, biografii autora, innego utworu, filmu, spektaklu, muzyki, dzieła plastycznego, mitologii, Biblii, religii, historii, filozofii albo kwestii politycznych i społecznych, wybrane celowo. Funkcjonalny kontekst jest trafnie dobrany do rozważanego problemu i pogłębia go, a częściowo funkcjonalny tylko coś przywołuje. W najwyższym paśmie funkcjonalny kontekst przy zadowalającej argumentacji to 15 punktów, a kontekst częściowo funkcjonalny 14. Sam tytuł obrazu albo filmu to kontekst częściowo funkcjonalny.

W maju 2023, w temacie o przenikaniu się realizmu i fantastyki, kontekstem może być historia literatury: w „Romantyczności” Adama Mickiewicza osoba mówiąca w balladzie staje po stronie „czucia i wiary” przeciw „szkiełku i oku”. Taki kontekst wyjaśnia, dlaczego fantastyka w utworze romantycznym jest prawdą o świecie, a nie ozdobą.

Komiks, powieść obrazkowa, manga, scenariusz filmowy i gra komputerowa nie są utworem literackim, ale „Te teksty kultury mogą zostać wykorzystane w wypracowaniu jako kontekst”, tak samo jak film, spektakl teatralny, utwór muzyczny i dzieło plastyczne. Każdy taki kontekst musi pogłębiać problem z tematu, a nie tylko się pojawić. Utwór obcojęzyczny bez polskiego przekładu nie liczy się nawet jako kontekst.

W maju 2026, w temacie o demitologizacji, kontekstem może być obraz albo film, który odbiera mitowi wzniosłość. Liczy się, jeśli zdanie wyjaśnia, co ten przykład mówi o funkcji demitologizacji w omawianych utworach.

„Pogłębienie i omówienie danego zagadnienia poprzez konteksty nie oznacza konieczności dogłębnej analizy samych kontekstów jako takich; w szczególności nie może prowadzić do dygresji stosowanej niefunkcjonalnie.” Kontekst ma służyć tezie, a nie stać się osobnym tematem pracy. Niefunkcjonalna dygresja to zaburzenie spójności w kryterium 3b, więc zbyt długi kontekst może kosztować punkt w innym kryterium. Pół strony o historii teatru w starożytnej Grecji w pracy o relacjach między tekstami to dygresja, a nie kontekst.

W maju 2025, w temacie o relacjach między tekstami, kontekstem może być mitologia, czyli mit o rodzie Labdakidów, z którego wyrasta tragedia Sofoklesa. Wystarczą jedno, dwa zdania, które wyjaśniają, co Głowacki z tej historii zachował, a co zmienił.

Tabela 4a ma osiem kolumn według liczby błędów językowych: do 3, 4–⁠5, 6–⁠7, 8–⁠9, 10–⁠11, 12–⁠14, 15–⁠17 i 18 lub więcej. Każda kolumna w prawo to 1 punkt mniej, a przy 18 błędach jest 0 przy każdym zakresie. Szeroki zakres i najwyżej 3 błędy to 7 punktów, a zakres zadowalający i 4 błędy to według przykładu z klucza 5. Na poziomie podstawowym pierwsza kolumna sięgała 5 błędów. Czwarty błąd językowy kosztuje na rozszerzeniu punkt, którego na podstawie by nie było.

W maju 2025 klucz przypomniał, że powtórzenia słów z tematu, na przykład „relacje między tekstami” i „konwencja oniryczna”, nie są błędami językowymi. Błędami są za to na przykład źle odmienione wyrazy, zła składnia i pomylone związki frazeologiczne.

„Nie są błędami językowymi powtórzenia wyrazów pojawiających się w temacie”: klucz każdej sesji wymienia takie słowa. Nieuzasadnione powtórzenia innych wyrazów liczą się jako błędy językowe i nie podnoszą oceny słownictwa. W maju 2026 klucz wymienił słowa: groteska, demitologizacja, sposób kreowania, świat przedstawiony, funkcja i utwór literacki. Pięć razy „pokazuje” w jednym akapicie to nieuzasadnione powtórzenie, które trafia do liczby błędów językowych.

Temat 1 z maja 2026 dotyczył groteski, a temat 2 demitologizacji. Słowa „groteska” i „świat przedstawiony” możesz więc powtarzać bez ryzyka, ale czasowniki, którymi je opisujesz, trzeba zmieniać.

„Błąd w składni prowadzący do błędu w spójności jest traktowany zarówno jako błąd językowy, jak i błąd w spójności.” Jedno źle zbudowane zdanie może więc przesunąć pracę o kolumnę w tabeli 4a i dodać zaburzenie w kryterium 3b. Najwyżej 2 zaburzenia spójności to 3 punkty, a 3–⁠5 już 2. Najczęściej dzieje się tak w zdaniach wielokrotnie złożonych, w których gubi się podmiot. Zdanie, w którym nie wiadomo, kto co robi, kosztuje w dwóch kryteriach.

W maju 2023, w temacie o przenikaniu się realizmu i fantastyki, łatwo o długie zdania o dwóch porządkach świata. Zdanie „Woland przybywa do Moskwy, gdzie mieszkańcy, którzy go widzą, a on ich karze, są chciwi” gubi logikę, więc jest błędem składni i zaburzeniem spójności.

„W wypracowaniu występuje zróżnicowana składnia, jeżeli w pracy zdający wykorzystał poprawnie co najmniej 4 różne struktury składniowe”. Klucz podaje przykłady: zdanie pojedyncze, złożone, wielokrotnie złożone, równoważnik zdania, imiesłowowy równoważnik zdania, stronę bierną, paralelizm składniowy, poprawne wprowadzanie cytatu, zdanie pytające i zdanie wtrącone. Przy tej samej liczbie błędów, do 14, szeroki zakres to w tabeli 4a punkt więcej niż zadowalający i dwa więcej niż wąski. Praca złożona z samych zdań ze spójnikami „i” i „bo” nie ma szerokiego zakresu, nawet gdy jest bezbłędna.

W maju 2025, w temacie o konwencji onirycznej, zdanie „Budząc się ze snu o zakatowanej szkapie, Raskolnikow czuje odrazę do swojego planu” ma imiesłowowy równoważnik zdania, a pytanie „Czy sen mówi o bohaterze więcej niż jego czyny?” to zdanie pytające. Dwie takie konstrukcje i poprawnie wprowadzony cytat to już trzy z czterech potrzebnych.

Zróżnicowana leksyka to według klucza na przykład wyrazy synonimiczne, bogata frazeologia i precyzyjne słownictwo, w tym terminologia. Termin podnosi ocenę tylko wtedy, gdy jest użyty poprawnie, bo błąd w terminologii teoretyczno- albo historycznoliterackiej klucz liczy jako błąd rzeczowy, czyli minus 1 w KLiK. W czerwcu 2025 terminem z tematu był konflikt tragiczny, czyli sytuacja, w której bohater wybiera między dwiema równorzędnymi racjami, a każdy wybór prowadzi do klęski. „Tragiczny” w znaczeniu „bardzo smutny” to użycie potoczne, a nie termin.

Temat 2 z czerwca 2025 pytał, jak w literaturze przedstawiany jest konflikt tragiczny i jaką funkcję pełni taki sposób ukazania tragizmu. W „Antygonie” Sofoklesa racją Antygony jest prawo boskie i obowiązek pochówku brata, a racją Kreona prawo państwa.

„Nie każde nieprecyzyjne sformułowanie jest niepoprawne językowo (stanowi błąd językowy); może być przejawem nieporadności językowej.” Błędem jest dopiero nieporadność, która oczywiście i bez uzasadnienia narusza normę językową, a indywidualne upodobania językowe egzaminatora nie mogą wpływać na ocenę. Nieporadne sformułowanie nie zawsze trafia więc do liczby błędów, ale szeroki zakres wymaga środków, które umożliwiają pełną i swobodną realizację tematu. Słowa „rzeczy”, „sprawy” i „coś” zamiast nazwy tego, o czym piszesz, obniżają precyzję.

Czerwiec 2023, temat 1 z „Lalką” Bolesława Prusa: zdanie „Prus pokazuje w »Lalce« rzeczy związane z pozytywizmem” jest nieporadne, bo nie mówi, jakie rzeczy. Zdanie o tym, jak pozytywistyczny kult nauki kształtuje postać Ochockiego, mówi to samo precyzyjnie.

W tabeli 4b opis na 2 punkty to „Praca jest bezbłędna.”, 1–⁠2 błędy to 1 punkt, a 3 i więcej to 0. Na poziomie podstawowym 2 punkty dawała jeszcze praca z 1 błędem, a 0 było od 5 błędów, więc na rozszerzeniu margines jest dużo mniejszy. Dla zdających z dysleksją albo dysortografią progi to do 4 błędów, 5–⁠6 błędów i 7 lub więcej. Jeden błąd ortograficzny w całej pracy to na rozszerzeniu 1 z 2 punktów.

W czerwcu 2023 ortografię oceniało kryterium 4b z tymi samymi progami co w pozostałych sesjach 2023–⁠2026. Najczęstsze pułapki to „ó” i „u”, „rz” i „ż”, „ch” i „h” oraz pisownia „nie” z różnymi częściami mowy.

„Powtórzony dokładnie ten sam błąd ortograficzny lub językowy liczy się jako jeden błąd.” Od 2025 roku klucz dopisał, że za jeden błąd przyjmuje się też kilkukrotny błąd w tym samym wyrazie i ten sam błąd w wyrazach z jednej rodziny, na przykład „kturzy” i „niekturzy”. Trzy różne błędy to jednak trzy błędy, czyli na rozszerzeniu 0 punktów. „kturzy”, „żeka” i „hmura” to trzy błędy, bo każdy dotyczy innego wyrazu i innej reguły.

W czerwcu 2025 klucz przy instrukcji oznaczania błędów podał przykład „kturzy, niekturzy” jako jeden błąd ortograficzny. Ta zasada obowiązuje od 2025 roku; w latach 2023–⁠2024 klucz mówił tylko o dokładnie tym samym błędzie.

Błąd w zapisie nazwiska albo imienia, który nie utrudnia rozpoznania autora albo bohatera, klucz liczy jako błąd ortograficzny, na przykład Rouseau zamiast Rousseau. Błędem rzeczowym jest dopiero pomyłka, która świadczy o nieznajomości, na przykład złe nazwisko autora albo cudzy bohater, i ta kosztuje 1 punkt w KLiK. Na rozszerzeniu już 1 błąd ortograficzny to 1 zamiast 2 punktów, więc nazwiska sprawdzasz tak samo jak inne wyrazy. „Shulz” zamiast „Schulz” to błąd ortograficzny, bo autora da się rozpoznać.

W maju 2024 temat 2 wskazywał opowiadanie ze „Sklepów cynamonowych” Brunona Schulza, więc nazwisko autora pojawia się w pracy wiele razy. Konsekwentnie powtarzany ten sam błędny zapis to jeden błąd, ale na rozszerzeniu i jeden błąd zabiera punkt.

W tabeli 4c 2 punkty są za pracę bezbłędną albo z najwyżej 5 błędami interpunkcyjnymi, 6–⁠10 błędów to 1 punkt, a 11 i więcej 0. Na poziomie podstawowym 2 punkty dawało jeszcze 8 błędów, a 0 było od 17. Dla zdających z dysleksją albo dysortografią progi to do 10, 11–⁠20 i 21 lub więcej błędów. Brakujący znak i zbędny znak to tak samo błąd interpunkcyjny. Szósty brakujący przecinek to na rozszerzeniu 1 z 2 punktów.

W maju 2026 interpunkcję oceniało kryterium 4c z tymi samymi progami co od 2023 roku. Najwięcej przecinków ginie w zdaniach złożonych: przed „który”, „że”, „ponieważ” i „aby” w środku zdania.

„Jeżeli zdający nie stosuje w wypracowaniu cudzysłowu w zapisie tytułów utworów literackich, to pominięcie cudzysłowu traktuje się jako błąd interpunkcyjny.” Ten sam tytuł konsekwentnie zapisany bez cudzysłowu egzaminator liczy raz, ale każdy inny tytuł to kolejny błąd. Klucz dopuszcza różne wersje niektórych tytułów, na przykład „Rok 1984” albo „1984”, „Inny świat” albo „Inny Świat”, jeśli w całej pracy stosujesz jedną z nich. Pięć różnych tytułów bez cudzysłowu to pięć błędów interpunkcyjnych.

W czerwcu 2024, w temacie o aluzji literackiej, praca zwykle przywołuje wiele tytułów, bo aluzja odsyła do innego tekstu. Tytuł utworu, do którego odsyła aluzja, też piszesz w cudzysłowie.

Wymagania egzaminacyjne mówią o składniowo-⁠znaczeniowym charakterze interpunkcji, czyli przecinki pokazują budowę zdania i pomagają zrozumieć sens. Przecinek oddziela zdanie podrzędne od nadrzędnego, a zdanie wtrącone ma przecinki z obu stron. Przecinek stoi też po imiesłowowym równoważniku zdania na początku zdania, na przykład: „Czytając »Mistrza i Małgorzatę«, widzimy Moskwę w krzywym zwierciadle”. Zdanie wielokrotnie złożone bez żadnego przecinka to zwykle kilka błędów naraz.

W maju 2023, w temacie o przenikaniu się realizmu i fantastyki, typowe zdanie łączy dwa porządki świata: Woland, który wygląda jak zagraniczny profesor, okazuje się szatanem. Wtrącone zdanie z „który” ma przecinki z obu stron.

Wstęp treściowo niespójny z częścią zasadniczą albo z zakończeniem obniża spójność do najwyżej 1 punktu, tak samo zakończenie niespójne ze wstępem albo z częścią zasadniczą. Gdy wstęp nie zgadza się z obiema pozostałymi częściami, spójność to 0. Poza tym najwyżej 2 zaburzenia to 3 punkty, 3–⁠5 to 2, 6–⁠8 to 1, a 9 i więcej to 0. Najprościej pisać zakończenie na końcu, patrząc na tezę ze wstępu. Teza we wstępie, której zakończenie zaprzecza, zabiera co najmniej 2 z 3 punktów.

W maju 2024, w temacie o synkretyzmie, wstęp może zapowiadać, że synkretyzm pozwala pokazać pełnię świata, a rozwinięcie to udowadnia. Zakończenie ma wrócić do tej samej myśli, a nie ogłaszać nowej.

„Wywód jest uporządkowany, jeśli każdy kolejny akapit wynika z poprzedniego, a np. przestawienie akapitów zaburzyłoby tok rozumowania przyjęty przez zdającego.” Błędy w spójności między akapitami to według klucza nielogiczne powiązanie akapitu z poprzednim i brak wskaźników zespolenia, czyli słów, które pokazują związek: dlatego, z kolei, podobnie, w przeciwieństwie do. Egzaminator zaznacza każde zaburzenie na marginesie, a od 3 zaburzeń spójność traci punkt. Akapit zaczęty od nowego utworu bez słowa o związku z poprzednim to typowe zaburzenie.

W czerwcu 2025, w temacie o konflikcie tragicznym, akapit o tragedii losu może skończyć się myślą o przepowiedni, której nie da się uniknąć. Następny akapit zaczyna się wtedy od zdania, które zestawia oba typy tragedii, jak robi to cytat z tematu.

Jeżeli w części zasadniczej przykłady z utworów nie są spójne ze stanowiskiem wyrażonym we wstępie, klucz uwzględnia tę niespójność w ocenie spójności. Utwór może być dobrze omówiony, a mimo to psuć spójność, gdy dowodzi czegoś innego niż teza. Zaburzeniem jest też „zazębianie się” wątków, czyli rozwijanie kilku naraz, i skrót myślowy, czyli pominięcie pośredniego ogniwa rozumowania. Przykład, który przeczy tezie, bez zdania, które to wyjaśnia, liczy się jako zaburzenie.

W czerwcu 2023, w temacie o gatunku, teza mogła mówić, że gatunek prowadzi odbiór czytelnika. Utwór, który łamie reguły gatunku, pasuje do tej tezy tylko wtedy, gdy zdanie wyjaśnia, że złamanie reguły też jest sygnałem dla czytelnika.

„Ocena podziału wypowiedzi w skali ogólnej wymaga rozważenia proporcji i funkcjonalności zasadniczych »bloków« pracy”, czyli wstępu, części zasadniczej i zakończenia. Usterką jest na przykład nieproporcjonalnie i niefunkcjonalnie długi wstęp, zbyt krótkie, lakoniczne zakończenie albo brak jednego z tych bloków. Przy układzie problemowym usterki tylko w skali ogólnej to 2 zamiast 3 punktów za strukturę. Przy limicie 400 wyrazów wstęp ma wprowadzić tezę, a nie streszczać lekturę. Zakończenie z jednego zdania, które nic nie zbiera, jest usterką podziału.

W maju 2025, w temacie o relacjach między tekstami, wstęp może omówić cytat z tematu i postawić tezę w trzech, czterech zdaniach. Streszczenie tragedii Sofoklesa we wstępie zajęłoby miejsce, którego zabraknie na argumenty.

Ocena podziału na akapity wymaga rozważenia, czy logika wywodu została odzwierciedlona w podziale na graficznie wyodrębnione i funkcjonalne akapity. Usterką jest akapit, który nie stanowi zwartej myślowo całości, i akapit z kilkoma wątkami, który powinien być podzielony na mniejsze. Przy układzie problemowym usterki tylko w akapitach to 2 zamiast 3 punktów, a razem z usterkami w skali ogólnej 1. Jeden akapit na pół strony z trzema utworami i trzema funkcjami trzeba podzielić.

W maju 2026, w temacie o grotesce, osobnym akapitem może być groteska, która ośmiesza władzę, a osobnym groteska, która pokazuje absurd codzienności. Każdy z nich może mieć przykłady z dwóch utworów, byle dotyczyły tej samej funkcji.

„Jeżeli zdający nadaje tytuły lub śródtytuły pracy lub jej poszczególnym częściom, to bierze się je pod uwagę przy ocenie pracy, np. przy ocenie spójności.” Tytuły i śródtytuły wlicza się do ogólnej liczby wyrazów. Na sumę wyrazów składają się wszystkie wyrazy; liczba zapisana cyframi to jeden wyraz, a wyraz błędnie napisany rozdzielnie to dwa. Śródtytuły „Utwór 1”, „Utwór 2”, „Utwór 3” od razu pokazują egzaminatorowi tok liniowy.

W maju 2023 limit wynosił 500 wyrazów, a tytuł nadany pracy wliczał się do tej liczby. Tytuł „Realizm i fantastyka w trzech utworach” jest poprawny, ale nie zastępuje tezy we wstępie.

„Elementy treściowe wypowiedzi są zorganizowane problemowo (w toku problemowym), jeżeli każdy z »bloków« w części zasadniczej wypracowania omawia np. jeden aspekt tematu.” Czynnikiem organizującym blok jest problem, a nie dany tekst, a w bloku są argumenty i przykłady z różnych utworów albo kontekstów. Układ problemowy z poprawnym podziałem to 3 punkty, a układ liniowy najwyżej 2. Kolejne akapity o kolejnych utworach to tok liniowy.

W maju 2023, w temacie o nawiązaniach do tradycji antycznej i biblijnej, blokiem może być nawiązanie przez tytuł, a drugim blokiem nawiązanie przez postać albo motyw, każdy z przykładami z dwóch utworów.

„W wypracowaniu nie jest wymagane omawianie utworów literackich ani w porządku chronologicznym, ani w porządku przedstawionym w temacie, tj. lektura obowiązkowa, inne utwory literackie, kontekst.” Zdający realizuje temat zgodnie z przyjętą przez siebie koncepcją, więc lektura nie musi być pierwsza. Kolejność wyznacza problem, na przykład od jednej funkcji zjawiska do drugiej. Układ „lektura, drugi utwór, trzeci utwór, kontekst” tylko dlatego, że tak wymienia je temat, prowadzi zwykle do toku liniowego.

W czerwcu 2025, w temacie o konflikcie tragicznym, pracę można zacząć od tragedii losu, o której mówi cytat, a „Makbeta” albo inną lekturę z listy omówić w drugim bloku, przy tragedii, w której bohater sam wybiera.

Klucz dopuszcza sytuację, w której zorganizowanie problemowe pokrywa się z omawianiem kolejnych tekstów, jeżeli w pracy widoczny jest zamysł kompozycyjny. Taki zamysł widać wtedy, gdy kolejny utwór jest przykładem, który uszczegóławia wcześniej omawiane zagadnienie. O toku liniowym świadczy za to to, że zmiana kolejności akapitów nie wpływa na strukturę tekstu. Akapity, które można dowolnie przestawić, są ułożone tylko formalnie.

W maju 2024, w temacie o synkretyzmie, pierwszy utwór może pokazać połączenie rodzajów literackich, a drugi rozwinąć tę myśl o połączenie sztuk. Każdy akapit ma wtedy swój utwór, ale drugi wynika z pierwszego, więc układ jest problemowy.

Wypracowanie ma być napisane stylem stosownym do sytuacji komunikacyjnej, jaką jest egzamin maturalny, czyli bez słownictwa typowego dla stylu potocznego w odmianie mówionej. „Styl uznaje się za stosowny w przeważającej części, jeżeli jest stosowany w orientacyjnie 2/3 pracy.” Styl to 1 punkt w kryterium 3c. Zwroty z rozmowy, na przykład „ogólnie to”, „no i”, „totalnie”, w większej części pracy zabierają ten punkt.

W maju 2023 styl oceniało kryterium 3c, tak samo jak w pozostałych sesjach: 1 punkt za styl stosowny w całości albo w przeważającej części pracy. Pojedyncze potoczne słowo nie odbiera punktu za styl, ale może być błędem językowym.

„Styl wypowiedzi – co do zasady – powinien być: jasny, prosty (nie: zawiły, pretensjonalny), zwięzły, jednolity.” Dodatkowo może być żywy i obrazowy, ale ozdobniki nie zastąpią precyzji. „Indywidualne upodobania stylistyczne egzaminatora nie mogą wpływać na ocenę stylu pracy zdającego”, więc liczy się stosowność, a nie gust. „Sen otula duszę bohatera mglistym welonem tajemnicy” to styl pretensjonalny, który zaciemnia sens.

W maju 2025, w temacie o konwencji onirycznej, łatwo pisać poetycko o snach. Zdanie ma jednak mówić, co sen znaczy w utworze, a nie naśladować nastrój snu.

„Styl wypracowania jest jednorodny, jeśli zdający konsekwentnie posługuje się jednym, wybranym stylem, odpowiednim dla treści i formy wypowiedzi, lub miesza różne style w wypowiedzi, ale jest to uzasadnione i celowe.” Wypracowanie może mieć formę eseju, przemówienia albo listu otwartego, a wtedy styl pasuje do tej formy. Styl funkcjonalnie niejednorodny, czyli mieszany celowo, też daje punkt. Nagłe przejście z rozprawki na potoczny komentarz nie jest celowym mieszaniem stylów.

W maju 2026, w temacie o grotesce, możesz zacytować groteskowy dialog z utworu i wrócić do stylu rozprawki. Cytat w innym stylu jest celowy, bo pokazuje zjawisko, o którym piszesz.

„Błąd kardynalny to błąd rzeczowy świadczący o całkowicie nieuprawnionej interpretacji lektury obowiązkowej, do której odwołuje się zdający, będącej falsyfikacją tego utworu wynikającą z nieznajomości jego treści w zakresie: a) głównych wątków utworu; b) losów głównych bohaterów, w tym np. łączenie biografii różnych bohaterów.” Taki błąd zeruje warunki formalne, a z nimi całe wypracowanie, także wtedy, gdy lekturę przywołujesz tylko jako kontekst. Od 2025 roku definicja jest węższa niż w latach 2023–⁠2024: liczy się falsyfikacja utworu, a nie każda luka w znajomości fabuły. Łączenie losów dwóch bohaterów w jedną biografię klucz podaje jako przykład.

Czerwiec 2025, temat 1 z „Kordianem” Juliusza Słowackiego. Monolog na szczycie Mont Blanc wygłasza Kordian, a Wielką Improwizację w celi Konrad z „Dziadów cz. III” Adama Mickiewicza; przypisanie jednemu bohaterowi losów drugiego to łączenie biografii różnych bohaterów.

„Błąd kardynalny to błąd rzeczowy świadczący o: 1) nieznajomości treści lektury obowiązkowej, do której odwołuje się zdający, w zakresie: a) fabuły, w tym głównych wątków utworu; b) losów głównych bohaterów, w tym np. łączenie biografii różnych bohaterów; LUB 2) całkowicie nieuprawnionej interpretacji lektury obowiązkowej będącej całkowitą falsyfikacją danego utworu.” W tej wersji błędem kardynalnym była już sama nieznajomość fabuły albo losów głównych bohaterów, bez warunku, że prowadzi do falsyfikacji utworu. Tak brzmiała definicja w czterech sesjach 2023–⁠2024; od maja 2025 obowiązuje węższa. Pomylone zakończenie lektury było błędem kardynalnym w obu wersjach.

Czerwiec 2024, oba tematy z lekturą z listy, na przykład z „Lalką”, „Weselem” albo „Przedwiośniem”. Zdanie, że Cezary Baryka zostaje w Baku i nigdy nie przyjeżdża do Polski, pokazuje nieznajomość fabuły „Przedwiośnia”, a to według definicji z tamtych lat błąd kardynalny.

„Za zdania informacyjne uznaje się również sformułowania będące wyłącznie przepisanymi fragmentami polecenia lub parafrazą polecenia.” Zdanie, które powtarza temat z dopisanym tytułem lektury, niczego o lekturze nie twierdzi, więc nie jest odwołaniem do niej. Do warunków formalnych potrzebne jest co najmniej jedno zdanie analityczne, które coś o lekturze twierdzi w związku z tematem. Temat przepisany z dopisanym tytułem nie spełnia warunku lektury.

Maj 2025, temat 1 z „Antygoną w Nowym Jorku” Janusza Głowackiego. Zdanie „W »Antygonie w Nowym Jorku« widać relacje między tekstami” tylko powtarza polecenie; zdanie analityczne mówi, na czym ta relacja polega i czemu służy.

„Jeżeli zdający przywoła w wypracowaniu lekturę obowiązkową jako kontekst i popełni błąd kardynalny, to praca zostanie oceniona na 0 punktów.” Nie ma więc bezpiecznego wspominania lektury na marginesie: każdą lekturę czytaną w całości przywołujesz zgodnie z treścią. To jedna z ogólnych zasad oceniania we wszystkich 7 sesjach 2023–⁠2026. Jedno zdanie o lekturze jako kontekście, które fałszuje jej główną scenę, zeruje pracę, choć ta lektura nie była jednym z trzech utworów.

Maj 2023, temat 2 z „Małą Apokalipsą”: praca mogła przywołać inne lektury jako kontekst, na przykład „Dziady cz. III” Adama Mickiewicza. Pomyłka w ich głównej scenie kosztuje tyle samo co pomyłka w lekturze omawianej.